جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — صفحة 416

متّهم سازد و به آن مغرور نگردد ، مگر اينكه دليل قاطع عقلى يا حجّت نقلى كه شكّ و شبهه اى بدان راه نيابد بر رأى خود داشته باشد . و شناخت ادلَّهء شرعى و عقلى و شروط آن و مواضع سهو و خطا در آن ، به عقل كامل و قريحهء مستقيم بستگى دارد آن هم با كوشش بسيار و ممارست در كتاب ( قرآن ) و سنّت ( حديث ) و مصاحبت اهل علم و بحث و مطالعهء علوم در سراسر عمر ، و با اين همه باز آدمى از خطا ايمن نيست . پس صواب براى همهء مردم - مگر كسانى كه خداوند آنان را به نيروى قدسى كه بدان وسيله مىتوانند در درياى علوم غوطه ور شوند تأييد كرده باشد - اين است كه در مذاهب باطل فرو نروند و به آنها گوش فرا ندهند ، و در اصول و فروع از اهل وحى الهى و خانوادهء رسالت پيروى كنند . پيوست ( شكسته نفسى ) ضدّ عجب و خودپسندى شكسته نفسى و انكسار و حقير شمردن خود است . و همانطور كه عجب صرفا بزرگ شمردن خويش است بدون اينكه كوچك شمردن ديگرى در آن اعتبار شده باشد ضدّ آن مجرّد كوچك ديدن خود است بدون آنكه بزرگ شمردن ديگرى در معنى آن شرط شده باشد . زيرا اگر به عجب كوچك شمردن ديگران ضميمه شود تكبّر است و انكسار نيز اگر با بزرگداشت ديگران مشروط باشد تواضع است ، و اين دو ضدّ همند . در فوائد انكسار نفس و كوچك شمردن خود شكَّى نيست ، و هر كه به مرتبهء بلند و ارجمندى رسيد به اين صفت رسيد ، زيرا خداى تعالى با شكسته دلان است ، و رسول خدا صلَّى الله عليه و آله و سلَّم فرمود : « با هر كسى دو فرشته همراه است كه لگام وى در دست دارند ، اگر وى خود را بزرگ شمرد لگام به زير كشند و گويند خداوندا او را ذليل كن و افكنده دار ، و اگر خود را حقير و كوچك شمرد لگام به بالا كشند و گويند خداوندا او را بردار و رفعت ده ( 1 ) » . و روايت است كه : « خداى تعالى به موسى عليه السّلام وحى فرستاد كه اى موسى