امرش مختل مىگردد و مردم از دور او پراكنده مىشوند و سلطنتش به اندك مدّتى بر باد مىرود . و همچنين ديگر طبقات مردم از علما و امرا و صاحبان مناصب و معاملات و صنايع و پيشه ها .
تكمله ( مدارا )
« مدارا » از حيث معنى نزديك به رفق است ، زيرا مدارا نرمى و ملايمت و حسن معاشرت با مردم و تحمّل ناگوارى و آزار آنهاست . گاهى بين رفق و مدارا مىتوان تفاوتى قائل شد به اين اعتبار كه در مدارا تحمّل آزار مردم هست و در رفق نيست . دربارهء ستايش و فوائد دنيوى و اخروى مدارا اخبار بسيارى رسيده است مانند قول پيغمبر صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم : « المداراة نصف الإيمان »
« مدارا يك نيمهء ايمان است » .
و نيز قول آن حضرت صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم : « ثلاث من لم يكنّ فيه لم يتمّ عمله :
ورع يحجزه عن معاصى اللَّه ، و خلق يدارى به النّاس ، و حلم يردّ به جهل الجاهل . »
« سه چيز است كه در هر كه نيست كارش انجام نگيرد : تقوائى كه وى را از گناه باز دارد و اخلاقى كه با مردم بسازد و مدارا كند و حلمى كه با آن سبكى نادان سبكسر را دفع كند » .
و نيز گفتار آن حضرت صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم : امرنى ربّى بمداراة النّاس كما امرنى بأداء الفرائض . »
« پروردگارم مرا به مدارا و سازش با مردم امر فرمود چنان كه به انجام واجبات امر فرمود » .
و قول امام باقر عليه السّلام : « در توراة نوشته است - در آنچه خداى عزّ و جلّ به موسى فرمود اين بود - كه : اى موسى راز پنهان مرا در باطن خويش پوشيده دار ، و در ظاهر خود مدارا با دشمنان من و دشمنان خود را آشكار كن . . . » ( تا آخر حديث ) .
و قول امام صادق عليه السّلام : « جبرئيل نزد پيغمبر صلَّى اللَّه عليه و آله آمد و گفت : اى محمّد پروردگارت سلام مىرساند و مىفرمايد : با مخلوقم مدارا كن . » و نيز قول آن حضرت عليه السّلام :
جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — صفحة 372
مساهمون: ملا محمد مهدي النراقي
ص٣٧٢