نزد او فرقى بين اين اعتقاد فاسدى كه به بطلان و فسادش پى برده و ديگر عقايد صحيح او وجود ندارد ، و چون خطاى خويش را در بعضى از عقايدش دريافت يقين و اطمينانى در بقيّهء آنها برايش باقى نمىماند . چنان كه گويند فخر رازى روزى مىگريست ، از سبب گريهء او پرسيدند گفت : « اينك هفتاد سال است در مسأله اى به نحوى اعتقاد داشتم ، امروز بطلان آن بر من معلوم شد ، از كجا كه ديگر عقايد من چنين نباشد . » و بالجمله : اگر كسى هنگام مرگ به اين خطر بيفتد و پيش از آنكه به اصل ايمان باز گردد از دنيا برود روحش با حال شرك و كفر بيرون رفته است ، كه از اين سوء خاتمه به خدا پناه مىبريم و از او مىخواهيم كه ما را بر اعتقاد حقّ ثابت قدم نگه دارد . خداى تعالى در اين دو آيه سرانجام بد آنان را ياد مىكند :
« وَبَدَا لَهُمْ مِنَ الله ما لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ » 39 : 47 ( زمر ، 47 ) « از خدا چيزها بر آنان آشكار شد كه گمان نمىكردند » .
« قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالأخْسَرينَ أعْمالا ، الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِى الحَياةِ الدّنْيا وَهُمْ يَحْسَبُونَ أنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعا » 18 : 103 - 104 ( كهف ، 103 - 104 ) .
« بگو آيا شما را به زيانكارترين [ مردم ] خبر دهم ، كسانى كه كوشش آنان در زندگى دنيا گم [ و نابود ] شده و با اين حال پندارند كه كار نيك مىكنند » .
و ساده لوحان ، يعنى كسانى كه به خدا و رسول او و آخرت ايمان اجمالى و راسخ دارند از اين خطر بركنارند ، و از اين رو در حديث آمده است كه : « أكثر أهل الجنّة البله » [ 1 ]
« بيشتر اهل بهشت ساده دلانند » و از بحث و نظر و فرو رفتن در مسائل
هامش
[ 1 ] بله جمع أبله است و در صورت صحت اين خبر مراد از أبله در اينجا كم عقل و كودن نيست بلكه ( به دليل آيات و روايات بسيار در فضل عقل و وجوب علم و تفكر و تدبر ) چنان كه در « لسان العرب » آمده منظور كم عقلان در امور دنيا و معاش است به جهت كمى توجهشان به آن نه در امور آخرت كه در مورد آن زير كند ( و قوله ( ص ) : اكثر اهل الجنه البله ، فانه عنى البله في أمر الدنيا لقلة اهتمامهم ، و هم أكياس في أمر الآخرة - لسان العرب )
و در « مجمع البحرين » چنين آمده : « بله ( ساده دلان ) كسانىاند كه سلامت نفس و خوشگمانى به مردم آنان را از دنياشان غافل كرده و زيركى و مهارت تصرف در امر دنيا ندارند و به آخرت روى آوردهاند و جانهاى خويش به آن مشغول داشتهاند و از اين رو سزاوارند كه بيشتر اهل بهشت باشند ، و اما ابلهى كه عقل ندارد در اينجا مراد نيست . » م .