و بالجمله حكمتها و شگفتيهائى كه در عالم انسانى به وديعت نهاده شده بيشتر از آن است كه به شمار در آيد ، و آنچه بدان اشاره شد اندكى است از بسيار و ليكن اهل بصيرت را بر كيفيّت تفكَّر و تأمّل در ديگر مجارى انديشه و نظر آگاه مىسازد .
از امام صادق عليه السّلام روايت شده است كه فرمود :
« إنّ الصّورة الإنسانيّة أكبر حجّة له على خلقه ، و هي الكتاب الَّذى كتبه بيده ، و هي الهيكل الَّذى جاء بحكمته ، و هي مجموع صور العالمين ، و هي المختصر من العلوم في اللَّوح المحفوظ ، و هي شاهد على كلّ غائب ، و هي الحجّة على كلّ جاحد ، و هي الطَّريق المستقيم إلى كلّ خير ، و هي الصّراط الممدود بين الجنّة و النّار » .
« صورت انسانى بزرگترين حجّت خدا بر خلق است و آن كتابى است كه به دست قدرت خويش نگاشته ، و بنائى است كه به مقتضاى حكمت خود ساخته ، در آن صور همهء عالميان [ از ملك و ملكوت ] جمع است ، و نمونه اى است از علومى كه در لوح محفوظ ثبت است ، و گواه و شاهد است بر هر چه پنهان و غائب است ، و حجّت است بر هر كه منكر [ خالق ] است ، و راهى است راست به هر خيرى ، و صراطى است كشيده بين بهشت و دوزخ » .
و چون اندكى از عجائب نفس و بدن خود را شناختى قياس كن بر آن عجائب زمين را كه مسكن و جايگاه تست از پستيها و بلنديها و دشتها و كوهها و درختها و رودها و درياها و صحراها و بيابانها و آبادىها و شهرها و معدنها و جمادات و نباتات و حيوانات ، كه اگر هر يك را با چشم بصيرت بنگرى آن را مشتمل بر عجائب و غرائبى خواهى يافت كه از حد و شمار بيرون است ، و آن را آيه و نشانه اى آشكار بر عظمت خالق مبدع آن و حجّت قاطع بر جلالت موجد آن خواهى ديد [ 1 ] . . .
هامش
[ 1 ] در اينجا نيز مؤلف شمه اى دربارهء كوهها و انواع نباتات و حيوانات و دريا و عالم جو و آسمان و خورشيد و اجرام سماوى و حركت آنها سخن مىراند كه ترجمهء آنها را ضرورى ندانستيم و مطالعهء كتابهاى علمى را كه در اين زمينه ها امروز در دسترس است توصيه مىكنيم . م .