و دانشمندان نجوم و هندسه و براى صاحبان مكاشفه و اهل عرفان و شهود آشكار و واضح است .
امّا پستترين عوالمى كه اكنون حال آن را دانستى - يعنى زمين - و آنچه از حيوان و نبات و جماد كه بر پشت دارد كه نسبت به خود آن چندان قدرى ندارد ، مع ذلك براى هر يك از اين اجناس سه گانه انواع و اقسام و اصنافى بىنهايت هست ، و ضعيفترين انواع حيوان پشه و زنبور است و اشرف آنها انسان . اينك ما به اندكى از حكمتها و شگفتيهائى كه در اينها نهاده شده و به كيفيّت تفكَّر دربارهء آنها اشاره مىكنيم تا بقيّه به قياس به آنها اجمالا دانسته شود ، كه البتّه بيان همهء مجارى تفكَّر و پى بردن به آثار صنع پروردگار محال است ، و آنچه هم ممكن است خارج از حيطهء ضبط و تدوين است ، و از اين رو بزرگان حكما و اعاظم عرفا در بيان مجارى تفكَّر و شرح ديدگاهها بذل جهد نمودهاند و در درياهاى افكار و انظار غوطه خورده و غوّاصى نمودهاند و كتابها و دفترها ساخته و پرداختهاند ، و با وجود اين نسبت به آنچه در واقع هست تهيدست ماندهاند . و اگر ما در اينجا متعرّض آنچه در كش براى ما ممكن است از حكمتها و عجايبى كه در هر يك از آنها نهاده شده است بشويم به سبب درازى و فزونى شرح آن از وضع كتاب خارج مىشويم . پس اجمالا و به اختصار به بعضى از حكمتها و شگفتيهائى كه در آن هست اشاره مىكنيم ، تا كيفيّت تفكَّر در صنايع الهى دانسته شود . بنابراين مىگوئيم [ 1 ] :
هامش
[ 1 ] آنچه مؤلف از شگفتيهاى صنع الهى و راه و وسيلهء تفكر دربارهء مخلوقات ذكر كرده و به عنوان نمونه از پشه و زنبور و انسان مطالبى آورده است امروز ( دويست سال بعد از مؤلف ما ) در جانورشناسى و علم تشريح و فيزيولوژى دامنه اى پهناور يافته و با وسائل و روش علمى جديد پژوهش و تحقيق شده و شگفتيهائى كه در ساختمان و وظايف - الاعضاء حيوانات كشف شده بسى بيشتر است از آنچه با مشاهدهء معمولى و سطحى و بدون روش و ابزار علمى به دست مىآيد . بجاست كه در اين مورد به كتابهاى مفصّل علمى كه در آنها از ساختمان و فعاليتهاى حياتى حيوانات بحث مىشود مراجعه كرد تا مقصود مؤلف بيشتر حاصل شود . اينكه كانت ، فيلسوف بزرگ آلمانى ، در مورد برهان نظم ( اتقان صنع )