و شياطين و عوالم عقول و نفوس مجرّد ، كه اينها اجناس و طبقاتى دارند كه جز موجد آنها احاطه به آنها نتواند كرد . و ديگر آنچه قابل ادراك به وسيلهء حسّ است ، و اينها سه طبقهاند : يكى آسمانها و ستارگان ثابت و سيّار و گردش و طلوع و غروب آنها ، دوم زمين و درياها و كوهها و پستى و بلنديهاى آن و معادن و رودها و گياهان و درختان و حيوانات و جمادات ، و سوم عالم جوّ و هوا با آنچه در آن هست از ابر و باران و برف و رعد و برق و بادها و مانند اينها . و هر يك از اين سه طبقه به انواعى و هر نوعى به اقسام و اصناف نامتناهى تقسيم مىشود كه در صفات و هيئتها و لوازم و آثار و خواصّ و معانى ظاهرى و باطنى مختلفند . و هيچ چيز از اينها نيست مگر آنكه خداى سبحان موجد آن است و در وجود و حركت و سكون هر يك از اينها حكمتها و مصلحتهاى بىشمار نهفته است .
همهء اينها مجارى و طرق تفكَّر و تدبّر براى تحصيل معرفت و بصيرت به خالق حكيم و موجد قيّوم داناى آنهاست . زيرا هر يك از آنها شاهد عادل و دليل روشن راستين بر وحدانيّت و حكمت و كمال كبريائى و عظمت آفريدگار است .
پس هر كه به قدم حقيقت در اين راه گامى بردارد و گرد سراپاى عالم وجود برآيد و ديدهء بصيرت بگشايد و مملكت پروردگار مهربان را مشاهده كند ، در هر ذرّه اى از ذرّات مخلوقات شگفتيهاى حكمت و آثار قدرت چنان بر او آشكار و هويدا مىشود كه عقل و وهم او حيران و سرگردان مىگردد و فهم او سرگشته و ناتوان مىماند .
و شكَّى نيست در اينكه جهان و عوالم منتظم آن به شايسته ترين روش و نيكوترين طريق به امر موجد حكيم و مدبّر داناى آن منظَّم و مرتّب شده است كه سرآغاز آنها در صدور از ديگران اشرف است و به همين قياس در سير نزولى تا برسد به پستترين و فروترين عوالم كه همان عالم زمينى و موجودات خاكى است . و هر عالم پائينتر نسبت به ما فوق خود قدر و ارزشى ندارد ، پس براى زمين نسبت به عالم جوّ چندان قدرى نيست و نه براى عالم جوّ نسبت به عالم آسمانها و نه براى آسمانها نسبت به عالم مثال و نه براى عالم مثال نسبت به عالم ملكوت و نه براى ملكوت نسبت به جبروت . و همهء اين عوالم نسبت به عوالم الوهيّت كه ما راهى به درك تفصيلى و اجمالى آن نداريم ناچيز است . چنان كه براى طبيعت شناسان
جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — صفحة 234
مساهمون: ملا محمد مهدي النراقي
ص٢٣٤