فصل 5 حملهء متقابل بين سپاه فرشتگان و لشكر شياطين در ميدان نفس
دانستى كه وسواس اثر شيطان نهانى است ، و الهام عمل فرشتگان بزرگوار است . و شك نيست كه هر نفسى در آغاز فطرت خود به طور مساوى از فرشته و شيطان تأثير پذير است . و يكى از اين دو به سبب پيروى از هوى و هوس يا ملازمت پارسائى و تقوى برترى و ترجيح پيدا مىكند . پس نفس اگر به مقتضاى شهوت يا غضب ميل نمود شيطان مجال مىيابد و به وسيلهء وسوسه به دل در مىآيد ، و اگر به ياد خدا باز گردد ميدان بر او تنگ مىشود و كوچ مىكند و فرشتهء الهام بخش داخل مىشود - ديو چو بيرون رود فرشته درآيد . بدينگونه دو سپاه فرشتگان و شياطين پيوسته در ميدان نفس درگير و دار و در حال حمله به يكديگرند . زيرا نفس به سبب قابليّت دو امر و به واسطهء دو قوهء عقليّهء و وهميّه جولانگاه اين دو سپاه است ، تا سرانجام يكى از دو لشكر پيروز مىشود و كشور جان را تسخير مىكند و آن را وطن خود قرار مىدهد . و در اين صورت راه يافتن دومى به طريق عبور و دزدانه است و حصول پيروزى به غلبهء هوى يا تقوى است ، كه اگر هوى غالب آيد و نفس در آن فرو رود خانهء دل چراگاه شيطان مىشود و صاحب چنين نفسى از حزب شيطان به شمار مىرود . و اگر ورع و تقوى پيروز شود دل جايگاه و منزل فرشته مىگردد و نفس در سپاه او در مىآيد . رسول خدا صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم فرمود :
« خلق اللَّه الإنس ثلاثة أصناف : صنف كالبهائم . قال اللَّه تعالى :
جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — صفحة 207
مساهمون: ملا محمد مهدي النراقي
ص٢٠٧