فصل 4 اقسام خواطر و از جمله الهام
خواطر ( آنچه به خاطر آدمى مىگذرد ) دو گونه است : يكى آنكه در ذهن به طور اضطرارى جنبش و خلجان مىكند ولى مبدأ و علَّت كارى نمىشود ، اين گونه خواطر آرزوهاى كاذب و انديشه هاى فاسدند . و ديگرى آنكه محرّك اراده و عزم بر فعل است . زيرا هر فعلى مسبوق به خاطر و تصوّرى است كه به ذهن خطور مىكند . پس مبدأ و منشأ افعال خواطر است كه ميل و رغبت را برمىانگيزد و ميل و رغبت عزم را و عزم نيّت را و نيّت اندامهاى تن را به فعل وا مىدارد . و اين قسم دوم چنان كه دانستى اگر مبدأ خير باشد الهام است و ستوده ، و اگر مبدأ شرّ باشد وسواس است و نكوهيده . قسم اول انواع بسيار دارد :
از جمله ، آرزوهاست كه خواه حصول آن ممكن يا محال باشد ، و خواه مورد و متعلَّق آرزو نيك و پسنديده يا زشت و ناپسند باشد ، و خواه عدم تحقّق آن مستند به قضاء و قدر الهى يا به سبب تقصير و سؤء تدبير خود او باشد به خاطرش خطور مىكند كه كاش چنين نمىكردم يا چنين مىكردم .
و از جمله ، خواطرى است كه يادآور احوالى است كه براى او حاصل شده است ، يا بىاختيار او يا با اختيار او ، مثلا چيزهاى گرانبهاى فانى را تصوّر مىكند و به آنها شاد مىشود ، يا از دست رفتن آنها را تخيّل مىكند و اندوهگين مىشود ، يا دربارهء روى آوردن رنجها و بيماريها و اختلال امور زندگى و معاش انديشه