ضعيف كند و يقين را زايل سازد . و مجرّد وسوسه و حديث نفس شك نيست ، زيرا خواهيم گفت كه اينها با ايمان منافات ندارد ، بلكه از بعضى از اخبار ظاهر است كه شك وقتى موجب كفر است كه به انكار منجر شود ، چنان كه روايت شده است كه ابو بصير از حضرت صادق عليه السّلام پرسيد كه در مورد كسى كه دربارهء خداى تعالى شك كند چه مىفرمائيد ؟ امام فرمود : » كافر است « ، پرسيد : اگر دربارهء رسول اللَّه شك كند ؟ فرمود : » كافر است « . آنگاه رو به زراره كرد و فرمود : » وقتى كافر است كه انكار كند « .
امّا علاج شك و حيرت اين است كه نخست اين قضيّهء بديهى را به ياد آورد كه : اجتماع و ارتفاع نقيضين محال است [ 1 ] ( دو نقيض نه با هم جمع مىشوند و نه هر دو برداشته مىشوند ) . و از اين قضيّه اجمالا مىفهمد كه يكى از شقوقى كه عقل در مورد عقيده اى تصوّر مىكند ثابت و مطابق با واقع و نفس الامر است و بقيّه باطلند . آنگاه مقدّمات مناسب با مطلوب ( عقيدهء منظور ) را تحقيق و جستجو كند و آنها را بر قياسهاى منطقى با احتياط تمام و استقصاء كامل عرضه دارد تا به جاى خطا پى برد و حقّانيّت يكى از شقوق و بطلان شقوق ديگر را دريابد . و غرض از وضع منطق بخصوص مباحث قياسهاى سوفسطائى كه مشتمل بر مغالطات است بر طرف كردن همين بيمارى است . و اگر توانائى اين كار را ندارد ، معالجه دربارهء او اين است كه بر عبادت و قرائت قرآن مواظبت نمايد ، و به مطالعهء احاديث و شنيدن آنها از اهلش اشتغال ورزد و با صالحان و متّقيان و پارسايان و اهل يقين همنشين شود تا نفس او كسب نورانيّتى كند كه به وسيلهء آن ظلمت شك از ميان برود .
پيوست يقين
دانستى كه ضدّ جهل مركَّب و حيرت و شك ، » يقين « است ، و نخستين مرتبهء
هامش
[ 1 ] از قضاياى بديهى و فطرى و ضرورى عقل اين است كه دو نقيض ( كه يكى وجود