قلب صاحبه شكَّا . و إذا قال المسئول : لا أدرى ، فلا يتّهمه السّائل »
« اگر از يكى از شما چيزى پرسيدند كه نمىداند ، بگويد نمىدانم ، و نگويد :
خدا داناتر است ، كه در دل پرسش كنندهء خود شك اندازد . وقتى كسى كه از او سؤال مىشود گفت نمىدانم ، پرسش كننده او را متّهم نمىكند » .
و نيز از آن امام روايت شده : « إيّاك و خصلتين ففيهما هلك من هلك ، إيّاك أن تفتى النّاس برأيك ، أو تدين بما لا تعلم » .
« از دو خصلت بپرهيز ، كه به سبب آن دو بسيارى هلاك شدند ، بپرهيز كه طبق رأى و نظر خود به مردم فتوا دهى ، يا به آنچه نمىدانى اعتقاد پيدا كنى » .
و نيز از امام باقر عليه السّلام روايت شده : « من أفتى النّاس به غير علم و لا هدى لعنته ملائكة الرّحمة و ملائكة العذاب ، و لحقه و زر من عمل بفتياه » .
« هر كه بدون علم و هدايت فتوا دهد فرشتگان رحمت و فرشتگان عذاب او را لعنت كنند ، و گناه كسانى كه به فتواى او عمل كنند به گردن اوست » .
و معلَّم و متعلَّم را آداب ديگرى نيز هست كه براى كسانى كه به فنّ اخلاق واقفند آشكار است . امّا مردم زمان ما مىدانند كه آداب تعلَّم و تعليم همچون ديگر آداب و فضائل در ميان آنان مهجور و متروك است ، وضع اين زمان همانگونه است كه يكى از اهل عرفان گفته است : « زمانه و اهل آن فاسد شدهاند ، و كسى متصدّى تدريس و تعليم شده كه علمش اندك و جهلش بسيار است ، و از اين رو مرتبهء علم و صاحبان آن رو به انحطاط رفته و آداب و آيينهاى آن ميان طالبانش كهنه و مندرس گشته است » .
تتميم علم الهى و علم اخلاق و فقه شريفترين علومند
هر چند همهء علوم براى نفس انسان كمال و سعادت است ، لكن فنون علم از لحاظ شرافت و جمال و وجوب تحصيل و عدم وجوب آن متفاوت است . بعضى
جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — صفحة 165
مساهمون: ملا محمد مهدي النراقي
ص١٦٥