عالم علوى و عالم سفلى است ، چنان كه حديث قدسى [ 1 ] بر اين مطلب دلالت دارد :
« كنت كنزا مخفيّا فأحببت أن أعرف فخلقت الخلق »
« من گنج نهان بودم ، دوست داشتم كه شناخته شوم ، پس خلق را آفريدم » [ 2 ] . به علاوه ، علم في نفسه لذّت بخش و في ذاته دوستداشتنى است ، و لذّت و ابتهاجى كه از آن حاصل مىشود از غير آن حاصل نمىشود . سرّ اين مطلب اين است كه ادراك اشياء و احاطه بر آنها نوعى تملَّك و تصرّف آنهاست ، زيرا جايگاه حقايق و صور اشياء در ذات مدرك است ، و چنين تملَّكى به سبب دوامش و به واسطهء اينكه مدرك جزء مدرك است از مالكيّت اشياء خارجى كه مباين با ذات مالك و زوالپذير است قوىتر است . تحقيق اين نكته اين است كه : اطلاق ملكيّت بر آن مجازى است ، ولى نفس چون از سنخ عالم ربوبى است استيلاء بر اشياء و مالكيّت آنها را به هر نحو كه باشد دوست دارد ، زيرا معنى ربوبيّت يكتائى در كمال و اقتدار و غلبهء بر اشياء است .
ديگر از فوائد علم در دنيا عزّت و اعتبار نزد نيكان و بدان ، و نيز نفوذ و تأثير حكم بر صاحبان اقتدار در جامعه است . زيرا طبيعت مردم از خاصّ و عام بر بزرگداشت اهل علم و نگاهداشت حرمت آنان و واجب شمردن اطاعت ايشان است . بلكه حيوانات هم ، از چهارپايان و درندگان ، مطيع و مسخّر انسانند زيرا كه قوهء ادراك و عقل و تمييز به او اختصاص دارد . و اگر يكايك مردم را مورد بررسى قرار دهى
هامش
[ 1 ] حديثى كه از حيث معنى و مضمون از جانب خداى تعالى و از حيث لفظ از رسول اكرم ( ص ) است .
[ 2 ] بيان مؤلف با استشهاد به حديث قدسى اين است كه چون خداوند مىخواست شناخته شود عوالم علوى و سفلى را ايجاد كرد ، و اين بيان اگر نارسا نباشد لا اقل به شرح و تفسير نياز دارد . شايد توضيح و بيان حديث قدسى اين باشد كه : خداوند كه منبع ( گنجينه ) كمالات از علم و قدرت و حيات و جلال و جمال است ( گنج نهان ) و به ذات و صفات خود علم دارد و اين علم عين ذات اوست ، از علم به كمالات خود مبتهج است و چون منبع فيض و فياض على الاطلاق است اسماء و صفات او تعطيل بردار نيست و از اين رو دوست دارد كه تجلى كند و نتيجهء تجلى صفات و كمالات او عوالم علوى و سفلى است . پس چنين نيست كه خداوند عالم را خلق كرده تا شناخته شود و براى اينكه شناخته شود نيازى به خلق عالم دارد ، بلكه خداوند كه به كمالات خود علم ذاتى دارد اراده كرده است كه مخلوقات كه تجلىگاه صفات كماليه و جلاليه و جماليهء او هستند آفريده شوند . م