با ناملايمات همراه است و جهنّم با خواستنىها قرين است » .
و از جمله ، به كار بردن قوا در راه كسب صفات شريف و مواظبت بر افعالى است كه آثار و نتايج آن فضائل و ملكات است ، و واداشتن نفس بر كارهائى كه مقتضى و در خور اخلاقى است كه حفظ آن مطلوب است . چنان كه كسى كه مىخواهد ملكهء جود و سخاوت را حفظ كند همواره بايد به انفاق مال و بذل و بخشش بر مستحقّان ادامه دهد و بر نفس خويش هنگامى كه به امساك و بخل تمايل دارد مسلَّط باشد . و آن كه مىخواهد ملكهء شجاعت را حفظ كند بايد از اقدام به كارهاى خطرناك و هولانگيز ، به شرط اشاره و فرمان عقل ، روى نگرداند و بر نفس خود هنگامى كه احساس جبن مىكند خشم ورزد و سخت گيرد . و حال به همين منوال است در مورد ديگر صفات . و اين كار به منزلهء رياضت جسمانى در بهداشت بدنى است .
و از جمله ، اينكه هنگام اقدام به هر فعلى تفكَّر و تأمّل كند ، تا كارى از روى غفلت بر خلاف آنچه مقتضى فضيلت است از او سرنزند ، و اگر احيانا سرزد نفس خويش را به انجام ضدّ آن تنبيه و تأديب كند ، و بعد از سرزنش و توبيخ نفس را مورد عقوبت و سختگيرى قرار دهد ، چنان كه وقتى مىخواهد غذائى مضرّ بخورد بايد خود را به روزه ادب كند . و اگر در واقعه اى خشم بى جا و ناپسندى از او صادر شود خود را در مانند آن واقعه بيفكند و صبر و تحمّل ورزد ، يا خويشتن را در معرض اهانت نابخردان قرار دهد تا جاه طلبى و خودخواهى خويش را بشكند و يا خود را با كارهاى سخت و دشوار مانند نذر و صدقه و غيره تأديب كند . و شايسته است كه سعى و كوشش را در تحصيل و حفظ آن از دست ندهد هر چند در اين طريق به مقام والايى رسيده باشد . زيرا تعطيل و بطالت به تنبلى و كسالت مىانجامد و اين حالت موجب قطع فيوضات الهى خواهد شد و در نتيجه صورت انسانى دگرگون مىشود و هلاك ابدى در پى خواهد آمد . اين سعى و كوشش موجب افزايش تجرّد و صفاى نفس انسان و انس به حقّ و الفت با صدق خواهد شد و از دروغ و باطل متنفّر خواهد گشت و در مدارج كمالات و مراتب سعادات بالا خواهد رفت تا هنگامى كه اسرار الهى بر او منكشف شود و همانند قدسيان و روحانيان و فرشتگان گردد . و كوشش وى در امور دنيا بايد به قدر ضرورت باشد و تحصيل بيش از مقدار نياز ضرورى را بر خود
جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — صفحة 142
مساهمون: ملا محمد مهدي النراقي
ص١٤٢