پيوست اكتساب فضائل از طريق صناعت اخلاق بايد بر طبق ترتيب كمال طبيعى باشد
اكتساب فضائل را روش و ترتيبى است كه نبايد از آن انحراف جست . به اين بيان كه : مبادى و عوامل حركاتى كه به كمالات رهنمون مىشود يا طبيعى است مانند حركت نطفه در مراحل مختلف تا اينكه به كمال حيوانيّت برسد ، يا از راه فنّ و صناعت است مثل حركت چوب توسّط آلات تا برسد به كمال تخت . امّا حركات طبيعى چون منسوب به مبادى عاليه [ خدا و فرشتگان ] است بر حركات صناعى كه منسوب به انسان است تقدّم دارد ، و چون كمال آنچه در مرحلهء ثانوى است اين است كه به كمال اوّلى شبيه باشد ، پس شايسته است كه حركت صناعى به سوى كمال از حركت طبيعى پيروى و متابعت كند .
اكنون كه اين مطلب ثابت شد ، بدان كه : تهذيب اخلاق چون امرى صناعى است در تحصيل آن بايد از حيث ترتيب و روش به افعال طبيعى اقتدا كرد . بنابراين مىگوئيم : شك نيست كه نخستين چيزى كه در كودك پديد مىآيد نيروى به دست آوردن غذاست و چون اين نيرو افزايش يافت از راه گريه و فرياد غذا مىطلبد ، و هنگامى كه حواسّش نيرومند شد و بر حفظ و نگهداشت پاره اى از صور توانا گشت صورت مادر يا دايه را مىجويد ، و اين همه متعلَّق به قوهء شهويّه است و كمال اين قوه به اين است كه آنچه از امور شهوى به انسان تعلَّق دارد انجام پذيرد ، و از همين قوه ميل به جستجوى بقاء نوع برانگيخته مىشود و از اينجا ميل به زناشوئى و آميزش پديد مىآيد .
سپس آثار قوهء غضب در او ظاهر مىشود تا آنچه را مايهء آزار و زيان اوست و لو به كمك ديگران از خود بگرداند . و كمال اين قوه حصول توانائى براى حفظ شخص خود و اقدام بر حفظ نوع است . پس در او ميل به آنچه مايهء برترى و تفوّق
هامش
دعوت مىكند ، و هدف بسيارى از احكام اسلام مثل نماز جماعت و جمعه و ايثار و احسان و تحريم غيبت و بدگوئى و مانند اينها ايجاد رابطهء دوستى بين مردم است ، تا از اين طريق از قانون عدل كه سخت و تلخ است بىنياز شوند . م .