كه مساوات در معاملات و مبادلات را حفظ مىكند .
بيان مطلب اين است كه انسان مدنى بالطَّبع است و افراد انسان به يكديگر محتاجند و زندگى آنان جز با تعاون و همكارى صورت نمىپذيرد . بنابر اين كشاورز به بازرگان و بالعكس و نجّار به رنگرز و بالعكس نيازمند است و همينطور ديگرانى كه بين آنان مبادلهء محصول كار رخ مىدهد كه بايد ميانشان مساوات حفظ شود تا كشمكش و تنازع پديد نيايد . و حفظ مساوات از طريق بيشى و كمى كارها و مانند آن ممكن نيست ، زيرا چه بسا يك كار كم مساوى كار بسيار باشد مانند فكر و نظر مهندس و تدبير فرماندهء لشكر ، كه انديشه و نظر آنان در يك لحظه بسا با كار كثير يك كارگر و يك رزمنده مساوى باشد . پس حفظ مساوات بين آنان به اين است كه به وسيلهء دينار و درهم كارهاى گوناگون ارزشيابى شود تا اعتدال و برابرى و يكسانى حاصل آيد . و نحوهء گرفتن و دادن روشن شود و شركت در معاملات به روشى باشد كه متضمّن افراط و يا تفريط نباشد . گفتهاند كه به عادلهاى سه گانهء مذكور در اين آيهء كتاب الهى اشاره شده است :
« وَأنْزَلْنا مَعَهُمُ الْكِتابَ وَالمِيزانَ لِيَقُومَ النّاسُ بِالقِسْطِ وَأنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيه بَأسٌ شَدِيدٌ وَمَنافِعُ لِلنّاسِ . . . » 57 : 25 ( حديد ، 25 ) .
« ما پيامبران خود را با دلائل روشن فرستاديم و با ايشكان كتاب و ميزان [ حقّ ] نازل كرديم تا مردم عدل را به پا دارند و آهن را نازل كرديم كه در آن صلابت شديد و سودها براى مردم هست . . » .
مراد از كتاب شريعت است و ميزان اشاره به وسيلهء شناخت نسبت بين مختلفها و از جمله دينار و درهم دارد ، و حديد همان شمشير حاكم عادل است كه مردم را بر حدّ وسط نگه مىدارد .
در مقابل عادل ، ستمكار و برهم زنندهء تساوى است كه يا جائر بزرگ است ، كه خارج از شريعت است و كافر ناميده مىشود ، يا جائر متوسّط ، و او كسى است كه از احكام حاكم عادل اطاعت نمىكند و طاغى ( سركش ) و باغى ( ستمگر ) ناميده مىشود ، يا جائر كوچك ، و او كسى است كه احكام دينار و مبادله را رعايت نمىكند ، و براى خود بيشتر از حقّش مىستاند و به ديگران كمتر از حقّشان مىدهد ، و دزد
جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — صفحة 127
مساهمون: ملا محمد مهدي النراقي
ص١٢٧