شكم و ميل جنسى پديد مىآيد ، هر چند انگيزهء آن قوهء شهوت است جز اينكه قوهء شهوت و فعل آن شركت و دخالتى در احداث و ايجاد آن ندارد . بلكه احداث از جانب قوهء غضب است و دخالت شهوت تنها تحريك و تهييج قوهء غضبيّه براى احداث و ايجاد است . و شك نيست كه عاقله در صدور بيشتر صفات دخالت و تأثير دارد با اينكه آن صفات از رذائل يا فضائل عاقله شمرده نمىشود .
و چون اين مطلب دانسته شد مىگوئيم كه ما نخست رذائل و فضائل عاقله و سپس رذائل و فضائل قوهء غضبيّه و پس از آن رذائل و فضائل قوهء شهويّه و بعد آنچه را كه متعلَّق به آن دو يا هر سه است ذكر مىكنيم .
پيوست عقل نظرى مدرك فضائل و رذائل است
بدان كه عقل عملى و عقل نظرى هر يك از جهتى بر نفس سلطه و رياست دارد . امّا رياست عقل عملى از اين جهت است كه به كاربردن همهء قوا حتّى عاقله به نحو شايسته تر موكول به آن است . و امّا رياست عقل نظرى از اين روست كه سعادت برين و غايت همهء غايات يعنى آراستگى به حقايق موجودات مستند به آن است ، و همچنين ادراك آنچه خير و صلاح است در شأن اوست ، پس اوست كه راهنماى عقل عملى در كارها و تصرّفات آن است .
گفتهاند كه ادراك فضائل و رذائل اعمال در شأن عقل عملى است ، چنان كه شيخ [ الرئيس أبو على سينا ] در « شفا » به اين معنى تصريح كرده و گفته است : « كمال عقل عملى استنباط آراء كلَّى در فضائل و رذائل اعمال با ابتناء بر مشهوراتى است كه در واقع با برهان مطابق است . و تحقيق اين برهان متعلَّق به كمال قوهء نظرى است » .
حق اين است كه مطلق ادراك و ارشاد از جانب عقل نظرى است و او به منزلهء مشاور ناصح و خيرخواه است و عقل عملى به منزلهء تنفيذ كننده و امضا كنندهء اشارات عقل نظرى است و قوائى كه مورد اين اشاره و امضاست خشم و شهوت است .
جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — صفحة 102
مساهمون: ملا محمد مهدي النراقي
ص١٠٢