مىشود ، خير محض گردد به اين نحو كه از همهء پليديهاى جسمانى و آلودگىهاى حيوانى پاك شود و چيزى از عوارض طبيعى و خيالات و اوهام نفسانى پيرامون او جولان ندهد ، و وجودش از انوار الهى و معارف حقيقى پر و سرشار شود و به حقايق واقعى يقين داشته باشد ، و چنان عقل محض شود كه همهء معقولاتش مانند قضاياى اوّلى [ بديهى و ضرورى ] گردد ، بلكه ظهور آنها شديدتر و انكشافشان تمامتر باشد . و در اين هنگام است كه خداى سبحان براى او در صدور افعال اسوهء نيكوست ، و افعال او الهى مىگردد يعنى شبيه به افعال خداى تعالى خواهد شد ، چرا كه حسن و خوبى صرف او مقتضى بروز حسن ، و جمال محض او مصدر ظهور جميل است بدون آنكه به سببى خارجى نياز باشد . بنابر اين ذات او غايت فعل اوست و فعل او عين غايت و غرض اوست . و هر چه بالذّات و به قصد اوّل از او صادر مىشود همانا به خاطر ذاتش صادر مىشود ، هر چند از آن فعل فوائد بسيار بالعرض و به قصد دوم به ديگران تراوش و سرايت مىكند . و گفتهاند كه وقتى انسان به اين مرتبه برسد به بهجت الهى و لذّت حقيقى ذاتى نائل آمده است و طبعش از لذّات حسّى و حيوانى مشمئز و متنفّر مىشود ، زيرا كسى كه لذّت حقيقى را ادراك كند مىداند كه لذّات ذاتى همان است ، و لذّت حسّى لذّت حقيقى نيست زيرا زودگذر و ناپايدار و فانى و در واقع به منزلهء دفع ألم است . و ليكن مىدانى كه تصريح به [ بعضى از ] اين مطالب مخالف ظواهر شرع [ 1 ] و جاى تأمّل است .
هامش
[ 1 ] زيرا در بهشت كه سراى سعادت كامل است لذات حسى وجود دارد . م .