و بعضى گويند : اعمال جوارح را وزنى نيست و نظر در دلهاست ، و دل ما واله است در دوستى خداى و به معرفت خداى رسيده ، و ما در دنيا به تنها خوض مىكنيم و دل ما در حضرت ربوبيت معتكف است ، پس ما به ظواهر با شهوتيم ، نه به دلها . و گويند كه ايشان از مرتبهء عوام و از تهذيب نفس به اعمال تن مستغنى گشتهاند ، و شهوتها از راه خداى ايشان را نگرداند ، بدانچه در آن قوّت دارند . و درجهء خود را از درجهء انبيا برتر دانند ، چه يك خطا ايشان را از راه خداى مىبگرداند ، تا به حدى كه سالهاى متوالى بر آن مىگريستند و نوحه مىكردند .
و أصناف غرور اهل اباحت - از [ متشبّهات ] صوفيان - در شمار نيايد . و آن همه بر غلطها و وسوسهها بنا دارد كه شيطان ايشان را بدان فريفته است ، بدانچه پيش از تحصيل علم و بىاقتدا به پيرى متيقن در دين و علم كه صلاحيت اقتدا دارد به مجاهده « 240 » مشغول شدهاند . و شمردن أصناف ايشان دراز است .
و فرقهاى ديگر از حد اين جماعت درگذشتهاند ، و اعمال نيكو كرده و حلال طلبيده و به تفقد دل مشغول شده ، و مدعى مقامات « 241 » [ زهد و توكل و رضا و دوستى مىشوند بىآنكه بر ] اين مقامها و شروط و علامات و آفات آن وقوف يابند . پس يكى از ايشان دعوى دوستى حق تعالى كند و گويد كه او واله است به خداى . و شايد كه در راه خداى خيالهايى تخيل كرده باشد كه آن بدعت يا كفر بود ، پس دوستى خداى دعوى كند پيش از معرفت وى ، پس خالى نباشد از ارتكاب آن چه خداى كراهيت دارد ، و از ايثار هواى نفس خود بر امر حق تعالى ، و از ترك بعضى كارها از شرم خلق ، و اگر خالى باشد از شرم خداى نگذارد ، « 242 » و نداند كه آن همه مناقض دوستى باشد .
و بسى بود كه يكى از ايشان به قناعت و توكل ميل كند و بىتوشه در باديهها رود تا دعوى توكل درست كند . و نداند كه آن بدعت است و از سلف و صحابه نقل نشده است ، و ايشان توكل را به از وى دانستند ، و از توكل مخاطرهء جان و ترك توشه مفهوم نكردند ، بلكه توشهاى [ 513 ] برداشتندى ، و بر خداى متوكل بودندى نه بر توشه . و آن كس بسى باشد كه توشه بگذارد و بر سببى از اسباب متوكل بود و بدان واثق باشد . و هيچ مقامى از مقامات منجيات نيست كه نه بدان
هامش
( 240 ) مجاهده با نفس .
( 241 ) مقامات - « كتاب نكوهش كبر و عجب » پاورقى 154 .
( 242 ) اگر وى را ملاحظهء خلق نباشد ملاحظهء خداى نخواهد كرد .