و فرقهاى ديگر به علم كلام و مجادله در هواها ، ورد مخالفان ، و تتبع مناقضات ايشان مشغول شدند . و مقالتهاى مختلف ايراد كردند ، و به تعلم طريق در مناظرهء آن طوايف و افحام ايشان مشغول گشتند . و فرق بسيار شدند ، و اعتقاد كردند كه بنده را جز [ به ] ايمان عملى نباشد ، و ايمان درست نيايد مگر به تعلم جدل ايشان و آن چه آن را « ادلهء عقايد » نام كردهاند ، و گمان بردند كه هيچ كس خداى را و صفات او را به از ايشان نداند ، و هر كه مذهب ايشان اعتقاد نكند و علم ايشان نياموزد [ 498 ] وى را ايمان نباشد . و هر فريقى از ايشان به نفس خود « 157 » دعوت كردند .
پس ايشان دو فرقهاند : گمراه و محق . گمراه آن است كه به غير سنت خواند ، و محق آن است كه به سنت خواند . و غرور همه را شامل است :
و اما فرقهء گمراه بدانچه از گمراهى خود غافل است و خود را از اهل نجات مىپندارد .
و ايشان فرق بسيارند ، يك ديگر را تكفير كنند . و سبب گمراهيشان آن بود كه رأى خود را متهم نداشتند ، و شروط ادله و طريق آن را اول محكم نكردند ، پس شبهت را دليل دانستند و دليل را شبهت .
و اما فرقهء محق مغرور شدند بدانچه جدل را مهمتر كارها و فاضلتر قربتها پنداشتند در دين حق تعالى ، و گفتند كه دين كسى تمام نشود تا تفحص و بحث نكند ، و كسى كه خداى و رسول او را بىبحث و تحرير دليل « 158 » تصديق كند مؤمن نباشد ، يا كامل نبود و به خداى نزديك نشود . پس براى آن گمان فاسد عمرهاى خود را در تعلم جدل و بحث از مقالتها و هذيانات مبتدعان و مناقضات ايشان به آخر آوردند ، و نفسها و دلهاى خود را مهمل گذاشتند تا گناهان و خطاهاى ظاهر و باطن ايشان بر ايشان پوشيده ماند ، و ايشان مىپنداشتند كه مشغولى ايشان به جدل نزديك خداى اولى و افضل است ، و ليكن به سبب التذاذ به غلبه و افحام « 159 » و لذت رياست و عز انتساب به نصرت كردن دين حق تعالى بصيرتشان كور شد ، و التفات نكردند « 160 » به قرن اول و بدانچه پيغامبر - عليه السلام - گواهى داد كه ايشان « 161 » بهتر خلقاند ، و ايشان « 162 » بسيارى را از اهل بدعت و هوى دريافتند ، و عمر و دين خود را هدف خصومتها و مجادلهها نكردند ، و از تفقد
هامش
( 157 ) به نفس خود ، به خود ، به فرقهء خود .
( 158 ) تحرير ، بيان ، تبيين .
( 159 ) افحام ، كسى را به حجت و خصومت خاموش گردانيدن .
( 160 ) در عربى : واحدهم يظن ان اشتغاله بالجدل . . . عميت بصيرته فلم يلتفت . . .
( 161 ) مسلمانان قرن اول .
( 162 ) مسلمانان قرن اول .