او را جز نامها منكشف نشده است ، بيرون معانى ، چه اگر خداى را حق معرفت او بشناختى ، هر آينه از او بترسيدى و بپرهيزيدى ، چه صورت نبندد كه عاقلى شير را بشناسد آن گاه از او نپرهيزد و نترسد . حق تعالى به داود وحى فرستاد كه خفني كما تخاف السّبع الضّارى ، اى ، از من چنان ترس كه از ددهاى درنده ترسى . آرى كسى كه از شير لون و شكل و نام او داند ، از او نترسد ، [ و ] چنانستى كه او شير را نشناخته باشد . پس هر كه خداى را شناسد ، از صفات او داند كه عالميان را هلاك گرداند و باك ندارد ، و داند كه او مسخر است در قدرت كسى كه اگر هزاران مثل او را هلاك گرداند و ابد الآباد در عذاب دارد ، در وى اثر نكند و او را رقتى نيارد و جزعى نباشد . و براى اين حق تعالى گفت :
إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ ،
« 114 » اى ، از بندگان خداى جز عالمان از او نترسند . و اول زبور اين است كه « سر حكمت خشيت خداى است . » و ابن مسعود - رضى اللّه عنه - گفت كه ترسيدن خداى را علم بسنده است [ 491 ] و فريفته شدن را به خداى جهل بسنده . و از حسن مسألهاى پرسيدند ، جواب فرمود ، گفتند : فقهاى ما اين نگويند . گفت : هرگز فقيهى ديدهاى ؟ فقيه آن است كه شب قايم باشد و روز صايم و در دنيا بىرغبت . و بار ديگر گفت : فقيه آن است كه مرا و مدافعت نكند ، حكمت خداى نشر كند : اگر از وى قبول كنند ، حمد خداى گويد ، و اگر رد كنند ، هم حمد خداى گويد . چه فقيه آن است كه امر و نهى خداى از خداى دريابد ، و از صفات او آن چه محبوب و مكروه او باشد بداند . او عالم بود ، و هر كه را خداى نكويى او خواهد او را در دين فقيه گرداند . « 115 » و چون بر اين صفت نباشد از مغروران بود .
فرقهاى ديگر علم و عمل را استوار گردانيدند ، و بر طاعتهاى ظاهر مواظبت نمودند و معصيتها بگذاشتند ، الاّ آن كه دلها را « 116 » تفقد نكردند تا صفتهاى نكوهيده نزديك خداى ، از كبر و حسد و ريا و طلب مهترى و رفعت و بدخواهى اقران و شركا و طلب شهرت ، از آن محو كنند . و بسى باشد كه يكى از ايشان نداند كه آن نكوهيده است ، پس بدان اكباب نمايد و از آن محترز نباشد . و التفات نكند به قول پيغامبر - عليه السلام : ادنى الرّياء الشّرك ، اى ، كمتر ريايى شرك است . و قول
هامش
( 114 ) فاطر 35 - 28 .
( 115 ) در شرح زبيدى : ( و هذا العالم الذي ) ورد ( فيه ) قول النبي صلى اللَّه عليه و سلم ( من يرد اللَّه به خيرا يفقهه في الدين ) ( 8 - 448 ) .
( 116 ) دلهاى خود را ، در كيمياى سعادت : و از طهارت دل غافل ماندند ( 2 - 298 ) .