صواعق سكرات مرگ نگاه دارد تا بر توحيد ميرد ، و دل او را در باقى عمر از ميل به شهوتها صيانت فرمايد تا به معصيتها مايل نشود ، او زيرك بود .
هر چه بيرون اين جماعتاند مغرورانند به خداى ، و زود باشد كه بدانند چون عذاب را بينند كه كدام كس گمراهتر است .
وَ لَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ ،
« 84 » اى ، هر آينه خبر آن را بدانيد پس از مدتى . و در آن حال گويند :
رَبَّنا أَبْصَرْنا وَ سَمِعْنا فَارْجِعْنا نَعْمَلْ صالِحاً [ إِنَّا مُوقِنُونَ ] ،
« 85 » اى ، دانستيم كه چنان كه فرزند بىنكاح و مباشرت نباشد ، و كشت بىشديار « 86 » كردن زمين و پراكندن تخم نرويد ، پس همچنين به آخرت ثواب و مزد حاصل نيايد مگر به عمل صالح ، پس ما را باز گردان تا عمل صالح كنيم . چه اكنون صدق تو دانستيم در آن گفته :
وَ أَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعى ، وَ أَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرى ،
« 87 » اى ، آدمى را نباشد مگر آن چه كار كند ، و كار او زود باشد كه ديده شود . و :
كُلَّما أُلْقِيَ فِيها فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُها أَ لَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ ،
« 88 » اى ، هر گاه كه گروهى در آن انداخته شود ، خازنان آن از ايشان بر وجه توبيخ و سرزنش پرسند : در دنيا رسولى بر شما نيامد كه شما را از عذاب خداى بترسانيدى ؟ و سنت خداى در بندگان او با شما نگفت ، و تقرير نكرد كه هر نفسى آن چه كار كند تمام آن به وى رسانيده شود ، و هر نفسى مرهون است بدانچه كار كرده است ؟ پس چه چيز شما را به خداى فريفته گردانيد پس از آن چه [ بشنيديد و بدانستيد ] ؟ گفتند :
لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ ما كُنَّا فِي أَصْحابِ السَّعِيرِ ، فَاعْتَرَفُوا بِذَنْبِهِمْ فَسُحْقاً لِأَصْحابِ السَّعِيرِ ،
« 89 » اى ، اگر بشنيديمى از پيغامبران شنيدن كسى كه فهم كند و بينديشد ، يا بدانستيمى دانستن اهل نظر ، در اصحاب آتش نبوديمى ، پس اعتراف نمودند به گناه خود ، پس حق تعالى اصحاب سعير را از رحمت خود دور گردانيد .
سؤال محل رجا و موضع ستوده او كدام است ؟
جواب بدان كه آن در دو موضع ستوده است :
يكى در حق عاصى مولع چون توبه در دلش افتد و شيطان او را گويد كه توبه در تو كى مقبول شود ! و او را از رحمت [ 486 ] خداى نوميد گرداند . پس در اين مقام واجب است كه نوميدى را به اميدوارى قمع كند ، و ياد آرد كه خداى كريم است ، توبه از بندگان خود قبول
هامش
( 84 ) ص 38 - 88 .
( 85 ) سجده 32 - 12 .
( 86 ) شديار ، شيار ، شخم .
( 87 ) نجم 53 - 39 و 40 .
( 88 ) ملك 67 - 8 و 10 و 11 .
( 89 ) ملك 67 - 8 و 10 و 11 .