دانستندى . و چون درويشى روى بديشان نهادى گفتندى : مرحبا بشعار الصّالحين . و مغرور « 58 » چون دنيا روى به دو آرد ، آن را از حق تعالى كرامتى پندارد ، و چون از وى مصروف شود آن را خوارى داند ، چنان كه حق تعالى اخبار فرمود ، چون گفت :
فَأَمَّا الْإِنْسانُ إِذا مَا ابْتَلاهُ رَبُّهُ فَأَكْرَمَهُ وَ نَعَّمَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَكْرَمَنِ ، وَ أَمَّا إِذا مَا ابْتَلاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَهانَنِ كَلَّا ،
« 59 » اى ، اما آدمى ، چون حق تعالى وى را به نعمت و فراخى امتحان فرمايد و به مال اكرام كند و تناسان دارد بدانچه بر وى واسع گردانيده است ، گويد : پروردگار من مرا گرامى داشت - كرامت از حق تعالى جز به بسيارى نصيب از دنيا نداند - و اما چون وى را امتحان فرمايد و روزى را بر وى تنگ گرداند ، گويد : پروردگار من مرا خوار گردانيد - اندكى نصيب از دنيا خوار داند - « 60 » نه چنان است كه مىپندارد . [ پس ] بيان فرمود كه آن غرور است .
حسن - رضى اللّه عنه - گفت : هر دو را تكذيب فرمود به قول خود « كلاّ » ، اى ، اكرام من و اهانت من اين نيست ، و ليكن گرامى آن است كه او را به طاعت خداى گرامى گردانيدهاند ، توانگر باشد يا درويش . « 61 » و علاج اين غرور دانستن دليلهاى كرامت و خوارى است ، اما به بصيرت و اما به تقليد :
اما به بصيرت بدان كه بشناسد كه التفات به شهوتهاى دنيا از چه وجه دور گرداننده است از خداى - عز و جل - و دور شدن از آن از چه وجه نزديك گرداننده است به خداى تعالى . و آن به الهام دريافت شود در منازل عارفان و اوليا . و شرح آن از جملهء علمهاى مكاشفه است ، و به علم معاملت لايق نيست .
و اما دانستن آن به طريق تقليد و تصديق آن كه به كتاب خداى تعالى بگرود ، و پيغامبر او را - عليه السلام - تصديق كند . و حق تعالى گفت :
أَ يَحْسَبُونَ أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مالٍ وَ بَنِينَ ، نُسارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْراتِ بَلْ لا يَشْعُرُونَ ؟
« 62 » اى ، مىپندارند كه آن چه در اين دنيا بر ايشان مبسوط مىگردانيم از رزق و فرزندان بر وجه ثواب ايشان را مىدهيم ؟ بلكه نمىدانند كه آن استدراج است . « 63 » و گفت
هامش
( 58 ) مغرور ، فريفته .
( 59 ) فجر 59 - 15 - 17 .
( 60 ) خداى تعالى فرمايد .
( 61 ) و خوار آن است كه او را به گناه خداى خوار گردانيدهاند توانگر باشد يا درويش ( زبيدى ) .
( 62 ) مؤمنون 23 - 55 و 56 .
( 63 ) استدراج « كتاب نكوهش دنيا » پاورقى 77 .