در ثانى الحال به از « يكى » باشد در حال ، پس لذت دنيا را از روى مدت آن به لذت آخرت نسبت كن . چه اقصى عمر آدمى صد سال است ، و آن عشر عشير جزئى از هزار هزار جزء آخرت نيست . پس چنانستى كه « يكى » بگذاشته است تا صد هزار هزار بستاند ، بل آن چه حد و نهايت ندارد بستاند . و اگر از روى نوع نگرد ، لذت دنيا را مكدّر و مشوب يابد به منغّصات ، و لذات آخرت را صافى بىكدورت يابد . پس غلط كرده است در آن چه گفته است كه « نقد به از نسيه » . و اين غرور است كه منشأ آن از قبول لفظى عام مشهور است كه آن را اطلاق كردهاند « 26 » و بدان خاص خواسته ، و مغرور از خصوص معنى آن غافل شده است . چه هر كه گفته است كه « نقد به از نسيه است » بدان آن خواسته است كه به از نسيهاى است كه هم چند آن است ، اگر چه آن را صريح نگفته است .
و در اين مقام شيطان به قياس ديگر پناهد . و آن قياس آن است كه « يقين به از شك باشد » و « آخرت شك است » . و اين قياس فاسدتر از اول است ، زيرا كه هر دو اصل آن باطل باشد .
[ اما اصل اول ] چه ، يقين به از شك باشد چون مثل آن بود ، و الاّ بازرگان در رنج بازرگانى بيقين است در سود آن به شك ، و طالب فقه در اجتهاد بيقين است و در ادراك مرتبهء علم به شك ، و صياد در آمد شد به دامگاه بيقين است و در به دست آمدن صيد به شك . و همچنين حزم عادت عاقلان است به اتفاق ، و آن همه گذاشتن « 27 » يقين است به شك . و ليكن بازرگان گويد : اگر تجارت نكنم گرسنه بمانم و رنج عظيم بينم ، و اگر تجارت كنم رنج من اندك باشد و سود بسيار . و همچنين بيمار داروى زفت و ناخوش تناول كند و در شفا به شك باشد و در تلخى دارو بيقين [ 478 ] و ليكن گويد كه صبر بر تلخى دارو سهل است به اضافت « 28 » آن چه مىترسم از درازى بيمارى و مرگ . پس همچنين هر كه در آخرت به شك باشد به حكم حزم بر او واجب بود كه گويد كه روزهاى اندك صبر كردن - و آن غايت عمر است - آسان است به اضافت « 29 » آن چه از كار آخرت مىگويند . پس اگر آن چه در آن گفتهاند دروغ است ، جز تنعم ايام حيات از من فوت نشود و از أزل تا اكنون در عدم تنعم نمىكردم ، پس پندارم كه در عدم ماندهام . و اگر آن چه گفتهاند راست است ، ابد الآباد در آتش بمانم ، و اين را طاقت نتوان داشت . و براى آن على - رضى اللّه عنه - يكى
هامش
( 26 ) اطلاق كردن ، به طور عموم بيان كردن .
( 27 ) گذاشتن ، ترك كردن .
( 28 ) به اضافت ، به نسبت .
( 29 ) به اضافت ، به نسبت .