نمايد ، و بعضى تمييز نكنند ميان آن چه براى نفس ايشان باشد و ميان آن چه براى خداى بود ، چون مذكّر كه غرض آن قبول و جاه باشد ، و بعضى مهمتر را بگذارند و به غير آن مشغول شوند ، و بعضى دست از فرض بدارند و روى به نفل آرند ، و بعضى از لباب بگريزند و در قشر آويزند ، چون كسى كه همت او در نماز بر تصحيح مخارج حروف مقصور شود ، و غير آن از مداخل ، كه جز به تفصيل فرق و آوردن مثالها روشن نگردد .
و بايد كه به ذكر غرور علما آغاز كنيم ، و ليكن پس از آن چه « 11 » نكوهش غرور و حد و حقيقت آن بيان كرده باشيم .
بيان نكوهش غرور و حقيقت و مثالهاى آن
( 1 ) بدان كه قول حق تعالى :
فَلا تَغُرَّنَّكُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا وَ لا يَغُرَّنَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ ،
« 12 » اى ، نفريبد شما را حيات دنيا و نفريبد شما را شيطان به حلم و امهال حق تعالى « 13 » . و قول او :
وَ لكِنَّكُمْ فَتَنْتُمْ [ 476 ] أَنْفُسَكُمْ وَ تَرَبَّصْتُمْ وَ ارْتَبْتُمْ وَ غَرَّتْكُمُ الْأَمانِيُّ ،
« 14 » اى ، و ليكن شما نفسهاى خود را به نفاق بزهمند گردانيديد و مرگ محمد را چشم داشتيد و در ايمان او شك آورديد ، و بفريفت شما را آن چه آرزو مىبرديد كه مؤمنان را نكبتى رسد . در نكوهش غرور اين بسنده است .
و پيغامبر - صلى اللّه عليه و سلم - گفت : حبّذا نوم الاكياس و فطرهم ، كيف يغبنون سهر الحمقى و اجتهادهم ! و لمثقال ذرّة من صاحب تقوى و يقين افضل من ملء الارض من المغترّين ، اى ، بغايت خوش است خواب زيركان و افطار ايشان ، چگونه بيدارى احمقان و مجاهدهء ايشان را به زيان آرند ! و هر آينه مثقال ذرهاى از صاحب پرهيزكارى و يقين به از پرى زمين از فريفتگان . و گفت - عليه السلام : الكيّس من دان نفسه و عمل لما بعد الموت ، و الاحمق من اتبع نفسه هواها و تمنّى على اللّه ، اى ، زيرك آن كس است كه حساب خود بپردازد و كار براى آخرت كند ، كه پس از مرگ باشد ، و احمق آن كس است كه نفس خود را متابع هواى خود گرداند و بر خداى تعالى آرزو برد آرزوها را .
و هر چه در فضل علم و نكوهش جهل آمده است دليل است بر نكوهش غرور ، زيرا كه
هامش
( 11 ) آن چه ، آن كه .
( 12 ) لقمان 31 - 33 . غرور ، بسيار فريبنده ، كنايه از شيطان .
( 13 ) امهال ، زمان دادن ، تأخير كردن ، امهال حق تعالى ، كنايه از استدراج ( « كتاب نكوهش دنيا » پاورقى 77 ) .
( 14 ) حديد 57 - 14 .