و از درهاى بزرگ او طمع است در مردمان ، چه طمع چون بر دلى غالب شود شيطان هميشه وى را تحريص نمايد تا به انواع تلبيس و ريا تصنّع و تزيّن كند براى كسى كه در او طمع دارد ، تا به حدى كه او را چون معبودى سازد . و پيوسته مىانديشد كه در تودّد و تحبّب او چه حيلهها سازد ، و در هر چيزى شروع كند تا بدان رسد . و اقل احوال او آن باشد كه وى را ثنا گويد به چيزى كه در وى نيست ، و به ترك امر معروف و نهى منكر با وى مداهنت برزد .
و صفوان بن سليم « 155 » روايت كرده است كه ابليس خود را به عبد اللّه بن حنظله نمود و گفت : اى پسر حنظله ، ياد دار از من چيزى كه تو را آموزم . گفت : مرا بدان حاجت نيست . گفت :
بنگر ، اگر نيكو باشد قبول فرماى و اگر بد بود رد كن ، اى پسر حنظله ، از غير خداى به رغبت چيزى مخواه ، و بنگر كه در حال خشم چگونه باشى .
و از درهاى بزرگ او شتابزدگى است و تثبت نانمودن در كارها . پيغامبر - عليه السلام - گفته : العجلة من الشّيطان و التّأنّي من الرّحمن ، اى شتاب از ديو است و درنگ از حق تعالى . و خداى - عز و جل - گفته است :
وَ كانَ الْإِنْسانُ عَجُولًا
« 156 » و گفته :
خُلِقَ الْإِنْسانُ مِنْ عَجَلٍ ،
« 157 » اى ، آدمى شتابزده است . و گفت :
وَ لا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضى إِلَيْكَ وَحْيُهُ وَ قُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْماً ،
« 158 » اى ، در خواندن قرآن مبادرت منماى پيش از آن كه جبرئيل از گزارد وحى فارغ آيد ، و از پروردگار زيادت علم خواه . و اين براى آن است كه كارها بايد كه پس از بصيرت و معرفت باشد . و بصيرت به تأمل و مهلت محتاج بود ، و شتاب مانع تحمل است از آن . و در حال استعجال ، ديو بدى خود را رايج گرداند چنان كه دانسته نشود .
و آمده است كه چون ولادت عيسى - عليه السلام - بود ديوان بر ابليس آمدند و گفتند كه بتان را سرنگون مىيابيم . گفت : كارى بزرگ حادث شده است ، شما بر جاى خود باشيد تا من آن را معلوم كنم . پس برپريد و از احوال شرق و غرب تفحص نمود ، چيزى نيافت ، پس عيسى را - عليه السلام - يافت كه متولد شده بود ، و فريشتگان گرد بر گرد او درآمده ، پس به اتباع خود مراجعت نمود و گفت : پيغامبرى متولد شده است ، و هرگز هيچ زنى بار نگرفته بود و بار ننهاده كه نه در حضور من بود مگر اين ، اكنون پس از اين شب از بتپرستى نوميد بايد بود ، و لكن فرزندان
هامش
( 155 ) در نسخهء خطى : صفوان بن سلمه ، در شرح زبيدى : كذا في النسخ و الصواب « ابن سليم » كما في نسخة صحيحة ( 7 - 277 ) .
( 156 ) إسراء 17 - 11 .
( 157 ) انبياء 21 - 37 .
( 158 ) طه 20 - 114 .