نمىبينيد هر كه سر سوى سقف بردارد سرش شكسته شود ، و هر كه سر نشيب دارد از سايهء آن منفعت گيرد ؟ پس اين مثلى است كه براى متكبران گفتهاند كه ايشان چگونه از حكمت محروم شوند . و براى آن پيغامبر - عليه السلام - انكار حق را در حد كبر « 81 » و كشف حقيقت آن ياد كرده است و گفته : المتكبّر من سفه الحقّ و غمض النّاس اى ، آن كه حق را منكر شود و مردمان را عيب كند .
بيان آن كه تكبر بر او باشد و اقسام و درجات آن و ثمرات كبر
( 1 ) بدان كه متكبر عليه يا خداى باشد يا پيغامبر او يا ديگر خلق . و آدمى ظلوم و جهول آفريده شده است . پس تكبر به اعتبار متكبر عليه سه قسم است :
قسم اول تكبر بر خداى . و آن زشتتر انواع كبر است ، و سبب آن جز جهل محض و طغيان نيست . مثل آن چه از نمرود بن كنعان بود ، چه او در نفس خود مىانديشيد كه او با پروردگار آسمان جنگ كند . و چنان كه حكايت كردهاند از جماعتى از جاهلان ، بل آن چه حكايت كردهاند از هر كه دعوى ربوبيت كرده است ، چون فرعون و غير او ، چه او به سبب تكبر گفت :
أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى .
« 82 » چه ننگ داشت كه بندهء خداى باشد . و براى آن حق تعالى گفت :
إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ ،
« 83 » و تفسير اين سابق شده است . و گفت :
لَنْ يَسْتَنْكِفَ الْمَسِيحُ أَنْ يَكُونَ عَبْداً لِلَّهِ وَ لَا الْمَلائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ وَ مَنْ يَسْتَنْكِفْ عَنْ عِبادَتِهِ وَ يَسْتَكْبِرْ فَسَيَحْشُرُهُمْ إِلَيْهِ جَمِيعاً ،
« 84 » اى ، مسيح هرگز ننگ ندارد كه بندهء خداى باشد و نه فريشتگان مقرب ، و هر كه از عبادت او ننگ دارد و گردنكشى كند همه را به زودى در حضرت خود حشر فرمايد . آن گاه گفت :
وَ أَمَّا الَّذِينَ
. . .
اسْتَكْبَرُوا فَيُعَذِّبُهُمْ عَذاباً أَلِيماً ،
« 85 » و امّا كسانى كه ننگ داشتند و گردنكشى كردند ايشان را عذابى دردمند كننده فرمايد . و گفت :
وَ إِذا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمنِ قالُوا وَ مَا الرَّحْمنُ أَ نَسْجُدُ لِما تَأْمُرُنا وَ زادَهُمْ نُفُوراً ،
« 86 » اى ، چون مشركان را گفته شود كه رحمان را سجده كنيد ، گويند رحمان چيست ، سجده كنيم ما چيزى را كه تو فرمايى اى محمد ؟ و اين سخن نفرت ايشان از ايمان بيفزايد .
هامش
( 81 ) حد ، ماهيّت ، در بيان ماهيت كبر .
( 82 ) نازعات 79 - 24 .
( 83 ) غافر 40 - 60 .
( 84 ) نساء 4 - 172 .
( 85 ) نساء 4 - 173 .
( 86 ) فرقان 25 - 60 .