و اختال و نسى الكبير المتعال ، بئس العبد عبد سها و لها و نسى المقابر و البلى ، بئس العبد عبد عتا و بغى و نسى المبتدأ و المنتهى ، اى ، بد بندهاى باشد كه گردنكشى كند و بيداد كند و خداوند بزرگوار را كه متعالى است فراموش گرداند ، بد بندهاى باشد كه گردنكشى كند و بخرامد و فراموش كند خداوند بزرگوار را ، بد بندهاى باشد كه غافل شود و به بازى مشغول گردد و گورستان و پوسيدن و ريزيدن را فراموش گرداند ، بد بندهاى كه بىفرمانى كند و افزونى جويد و آغاز و انجام را فراموش گرداند .
مترجم مىگويد كه اين لفظها متقارب است و همه در نكوهش تكبر و ظلم و ترك اوامر خداى آمده است . و در چند نسخه از احيا « تجبّر و اختال » ديده آمد ، پس بدان سبب هم بر آن جمله آورده شد و در بيشتر كتب حديث « تخيّل و اختال » آمده است ، و تخيّل هم به معنى اختيال است الاّ آن است كه در تخيل مبالغت بيش از اختيال است ، و روا كه تخيل به معنى تلون و تشكل باشد در حقيقت ثواب و عقاب ، و « سهو و لهو » كم از اختيال است ، و اختيال كم از تجبر ، و فراموشى آغاز و انجام اشارتى است بدان كه در مبدأ و معاد خود تأمل نكند .
و ثابت بنانى گفت : به ما چنان رسيده است كه پيغامبر - عليه الصلاة و السلام - را گفتند كه كبر فلان در غايت بزرگى است . گفت : أ ليس بعده الموت ؟ اى ، نه پس از آن مرگ است ؟
و عبد اللّه بن [ عمرو ] روايت كرد كه پيغامبر - عليه الصلاة و السّلام - گفت كه نوح - عليه السّلام - در وقت وفات دو پسر خود را بخواند و گفت : شما را دو چيز مىفرمايم و از دو چيز باز مىدارم : باز مىدارم از شرك و كبر ، و مىفرمايم كه لا إله الاّ اللّه گوييد ، چه اگر آسمانها و زمينها و آن چه در آن است در يك پلهء ترازو نهاده شود و كلمهء لا إله الاّ اللّه در پلهء ديگر ، هر آينه راجحتر از آسمانها و زمين باشد ، و اگر آسمانها و زمين و آن چه در آن است حلقهاى شوند و كلمهء لا إله الاّ اللّه بر وى نهند ، هر آينه آن را بشكند ، و مىفرمايم كه سبحان اللّه و بحمده بسيار گوييد كه صلاح و روزى همه چيز بدان است كه اين دعاى همهء پيغامبران است ، و همهء پيغامبران بدان روزى يابند . « 15 » و عيسى - صلوات اللّه عليه - گفت : خنك مر آن كس را كه حق تعالى به كتاب خود وى را تعليم فرمايد ، پس او جبّار نميرد . و پيغامبر - عليه السلام - گفت : اهل النّار كل جعظرىّ جوّاظ مستكبر
هامش
( 15 ) در عربى : فإنها صلوة كلّ شيء و بها يرزق كلّ شيء ( زبيدى 8 - 342 ) .