چنانستى كه اخوّت او با پدرش براى خداى بود ، پس كراهيت داشت كه آن بستاند . پسرش گفت :
چون آن مرد برفت نفس خود را ضبط نتوانستم كرد و پدر را گفتم كه دل تو سنگ است ، انگار كه تو را عيالى نيست ، بر من ببخشاى و بر برادران خود ببخشاى و بر عيال ما ببخشاى . از اين نوع بسيار بگفتم ، گفت : از خداى بترس اى مبارك ، تو آن را خوش بخورى و مرا از آن پرسند .
پس اكنون بر عالم واجب بود كه طلب ثواب از خداى لازم دل خود گرداند ، در آن چه مردمان به دو راه راست يابند ، بس . و بر متعلم واجب باشد كه طلب حمد خداى و ثواب او و يافتن منزلت نزديك او لازم دل خود گرداند ، نه يافتن منزلت نزديك معلّم و نزديك ديگر خلق . و باشد كه پنداشته شود كه متعلم را روا بود كه به طاعت خود ريا كند تا نزديك معلم مرتبهاى يابد و از او تعلم [ 417 ] كند ، و اين خطاست ، زيرا كه به طاعت خود غير خداى را خواستن زيانكارى است در حال . و علم باشد كه سود دارد ، و باشد كه ندارد ، پس چگونه عمل نقد را باطل كند به توهّم علمى ! و آن روا نباشد ، بل بايد كه براى خداى آموزد ، و براى خداى عبادت كند ، و براى خداى معلم را خدمت كند ، نه براى آن كه او را در دل او منزلتى باشد ، اگر خواهد كه طاعت او به علم باشد . چه بندگان را فرمودهاند كه جز خداى را نپرستند و به طاعت غير او را نخواهند .
و همچنين كسى كه مادر و پدر خود را خدمت كند نبايد كه براى طلب منزلت نزديك ايشان خدمت كند ، مگر از آن روى كه رضاى خداى در رضاى مادر و پدر است . و روا نباشد او را كه به طاعت خود ريا كند تا بدان به نزديك مادر و پدر منزلت يابد ، چه اين در حال معصيت است ، و به زودى حق تعالى رياى او منكشف گرداند ، و منزلت او در دل مادر و پدر نيز ساقط شود .
و امّا زاهدى كه از مردمان عزلت گزيند بايد كه ذكر خداى و قناعت به علم او لازم دل خود گرداند ، و دانستن مردمان زهد او را و بزرگ داشتن ايشان محل او را در خاطر نيارد ، چه آن ريا را در سينهء او نهال كند تا عبادتها در خلوت او را ميسر شود . و سلوت « 276 » او بدان باشد كه مردمان عزلت او مىدانند و محل « 277 » او را بزرگ مىدارند . و او نداند كه عمل را بر او آن سبك مىگرداند .
إبراهيم بن ادهم - رضى اللَّه عنه - گفت كه معرفت از راهبى سمعان نام آموختم ، در صومعهء او رفتم و گفتم : اى سمعان ، چند گاه است كه در اين صومعهاى ؟ گفت : هفتاد سال است . گفتم :
هامش
( 276 ) سلوت ، خرسندى .
( 277 ) محل ، مقام .