اگر مستعجل در رفتار يا خندان ديده شود ، به آهستگى [ 401 ] يا به انقباض معاودت نمايد و گويد كه « آن شرم است » ، و آن عين ريا باشد .
و گفتهاند كه بعضى از شرم ضعيف است و آن صحيح است . و مراد بدان شرم است از چيزى كه زشت نباشد ، چون شرم از پند دادن مردمان و امامت نماز . و آن در كودكان و زنان ستوده است و در عقلا ستوده نيست . و باشد كه معصيتى از پيرى مشاهده كند ، پس شرم دارد از پيرى او كه بر او انكار كند ، زيرا كه اجلال پير مسلمان از اجلال حق تعالى است . و اين شرم خوب است ، و خوبتر از آن آن است كه از خداى شرم دارد و امر معروف را ضايع نكند . پس « قوى » شرم خداى را بر شرم مردمان برگزيند ، و « ضعيف » باشد كه نتواند . پس براى اين اسباب است كه ستر قبايح و گناهان روا باشد .
هشتم آن كه بترسد از ظهور گناه خود كه غير او بر آن دلير شود و به دو اقتدا كند . و اين يك علت است . پس در اظهار طاعت هم قايم است ، و آن اقتداست ، و مخصوص است آن به ائمه يا به كسى كه به دو اقتدا كنند . و بدين علت عامى نيز بايد كه معصيت خود از اهل و فرزند خود بپوشد ، زيرا كه از او بياموزند .
پس در پوشيدن گناه اين هشت عذر است ، و در اظهار طاعت عذرى نيست مگر اين يك عذر . و هر گاه كه به ستر معصيت قصد آن كند كه مردمان را چنان نمايد كه پرهيزكار است مرايى باشد ، چنان كه چون به اظهار طاعت قصد آن كند .
سؤال بنده را روا باشد كه دوست دارد كه مردمان وى را به صلاح بستايند و به سبب آن دوست دارند او را ، چه مردى پيغامبر را - عليه السلام - گفت : مرا دلالت كن بر چيزى كه خداى - عز و جل - مرا دوست دارد و مردمان دوست دارند . گفت : ازهد في الدّنيا يحبّك اللَّه ، و انبذ إليهم هذا الحطام يحبّوك ، اى ، از دنيا بىرغبت باش تا خداى تو را دوست دارد ، و اين حطام را سوى ايشان انداز تا تو را دوست گيرند .
جواب دوست داشتن [ تو ] دوستى مردمان را : باشد كه مباح بود ، و باشد كه محمود ، و باشد كه مذموم :
پس محمود آن باشد كه براى آن دوست دارى كه بشناسى كه خداى تو را دوست دارد ، چه
إحياء علوم الدين ( فارسى ) — صفحة 670
مساهمون: الغزالي
ص٦٧٠