عبادت او قانع شود ، و نفس او را سوى طلب علم ديگرى « 172 » منازعت ننمايد . و آمده است كه يكى از ياران بو حفص حداد دنيا را و اهل آن را بنكوهيد ، ابو حفص او را گفت : اظهار كردى چيزى كه پوشيده مىبايد داشت ، پس با ما همنشينى مكن . پس در اظهار اين قدر او را رخصت نداد ، زيرا كه در ضمن نكوهش دنيا دعوى زهد است .
و دارويى براى ريا مانند اخفا نيست . و آن در آغاز مجاهده دشوار باشد ، و چون مدتى بتكلف بر آن صبر كند ، گرانى آن از او ساقط شود ، و بر وى آسان گردد به تواصل « 173 » الطاف خداى ، و آن چه بندگان خود را بدان مدد فرمايد از حسن توفيق و تأييد : و لكنّ اللَّه
لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ ،
« 174 » اى ، حق تعالى حال قومى را نگرداند تا ايشان حال خود را نگردانند . پس مجاهده از بنده باشد و هدايت از خداى ، و كوفتن در از بنده و گشادن در از خداى :
إِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ ،
اى ، خداى أجر نيكو كاران ضايع نگرداند .
وَ إِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضاعِفْها وَ يُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْراً عَظِيماً ،
« 175 » اى ، اگر نيكو باشد آن را مضاعف گرداند و از نزديك خود مزدى عظيم دهد .
مقام دوم - در دفع آن چه از ميان عبادت پيدا آيد
( 1 ) و از آموختن آن نيز چاره نيست . چه هر كه با نفس خود مجاهده كند و بيخهاى ريا از دل خود بركند به قناعت ، و بريدن طمع ، و ساقط كردن نفس خود را از چشم مخلوقان ، و حقير شمردن مدح و ذم مخلوقان ، شيطان در ميان عبادت وى را نگذارد ، بل به خطرات « 176 » ريا معارضت كند ، و نزغات « 177 » از وى منقطع نشود ، و هواى نفس و ميل او به كليت محو نگردد . پس چاره نباشد كه براى دفع خاطر ريا كه پيدا آيد تشمّر نمايد .
و خواطر ريا سه است . باشد كه هر سه به يك دفعت در دل آيد چون يك خاطر ، و باشد كه پس يك ديگر باشد بتدريج . پس اول علم است به اطلاع خلق ، و اميد اطلاع ايشان ، آن گاه انگيختن رغبت از نفس در ستايش ايشان ، و حصول منزلت نزديك ايشان پسرو آن باشد ، پس قبول نفس آن را ، و ميل او بدان ، و بستن ضمير در تحقيق آن « 178 » تابع آن گردد .
هامش
( 172 ) غير از خدا .
( 173 ) تواصل ، پيوستگى .
( 174 ) رعد 13 - 11 .
( 175 ) نساء 4 - 40 .
( 176 ) خطرات ( ج خطره ) انديشهها نيز « كتاب شرح عجايب دل » پاورقى 132 .
( 177 ) نزغات ، وسوسهها .
( 178 ) در تحقيق آن ، در تحقق بخشيدن آن .