به سوى يمين « 129 » و شمال « 130 » چه بود ؟ گفت : من اين مسئله را نمىدانستم ، از صاحب شمال پرسيدم ، گفت ندانم ، و از صاحب يمين كه از او عالمتر است پرسيدم ، هم به نادانى اعتراف نمود ، پس سوى دل نگريستم و از او بپرسيدم ، بدين جواب كه با تو گفتم مرا جواب داد ، و او عالمتر از هر دو است . و اين معنى قول پيغامبر است - عليه السلام : انّ في امّتى محدّثين و ان عمر منهم در اثر است : انّ اللّه تعالى عزّ و جلّ يقول : ايّما عبد اطّلعت على قلبه فرأيت الغالب فيه التّمسّك بذكرى تولّيت سياسته و كنت جليسه و محادثه و انيسه ، اى ، خداوند - عز و جل - مىگويد : هر بندهاى كه بر دل وى مطلع شوم و تمسك به ذكر خود در وى غالب بينم ، متولى سياست او شوم و جليس و انيس و هم سخن او گردم . ابو سليمان دارانى گفت : دل به منزلت خرگاهى است كه گرد بر گرد آن درهاى بسته بود ، هر درى كه گشاده شود در وى از آن اثرى بود . مصنف گفت : بدين تقريرات روشن شد كه درى از درهاى دل سوى ملكوت گشاده است ، و آن در به مجاهده و پرهيزكارى و اعراض از شهوتهاى دنيا گشاده شود . و براى آن عمر خطاب به اميران لشكر نوشت : احفظوا ما تسمعون من المطيعين فانّه ينجلي لهم امور صادقة ، اى ، ياد گيريد آن چه از مطيعان شنويد كه ايشان را كارهاى صادق روشن شود . و يكى از علما گفت : يد عنايت و رعايت الهى بر دهنهاى حكيمان است ، نگويند مگر آن چه خداى - عز و جل - از حق ايشان را مهيا گردانيده است . و ديگرى گفت :
اگر خواهم مىگويم ، كه خداى - عز و جل - خاشعان را بر بعضى از سرّ خود مطلع مىگرداند .
بيان تسلط ديو بر دل به وسوسهها و معنى وسوسة و سبب غلبهء آن
( 1 ) بدان كه دل - چنان كه ياد كرديم - بر مثال خرگاهى است كه درها دارد ، در هر درى از آن ، حالها بر وى در آيد . و مثال او چون هدفى است كه از هر جانبي به دو تيرها مىرسد ، يا مثل آينهء منصوب است [ 33 ] كه أصناف صورتهاى مختلف بر آن مىگذرد ، و صورتى پس از صورتى در وى مىنمايد ، و از خالى نباشد ، يا مثال حوضى است كه آبهاى مختلف از جويهاى گشاده سوى او مىرود . و مداخل اين اثرهاى تازه در دل در هر حال يا از ظاهر است ، و آن پنج حس است ، و يا از باطن ، و آن خيال و شهوت و خشم و اخلاقى است كه در مزاج آدمى مركب است . چه او از راه
هامش
( 129 ) يمين ، طرف راست .
( 130 ) شمال ، طرف چپ .