اول و آن عمل است در ميانه روى معيشت و رفق در انفاق . پس هر كه عزت قناعت خواهد بايد كه درهاى خرج بر خود ببندد به قدر امكان ، و نفس خود را به چيزى كه از آن چاره نيست باز آرد ، چه هر كه خرج او بسيار شد و انفاق او واسع گشت قناعت نمىتواند كرد . اگر تنها باشد بايد كه به يك جامهء خشن و به هر طعام كه باشد قناعت كند ، و در تقليل نانخورش كوشد تا به حد امكان ، و دل بر آن نهد . و اگر عيال دارد هر يكى را بدين مقدار باز آرد ، چه اين قدر به كمتر جهدى ميسر شود ، و ممكن باشد كه با آن در طلب اجمال نمايد « 21 » . چه ميانه روى در معيشت اصل قناعت است ، و بدان رفق مىخواهيم در انفاق ، و ترك خرق در آن .
پيغامبر - عليه السلام - گفت : انّ اللّه يحبّ الرّفق في الامور كلّه ، اى ، خداى - عز و جل - دوست دارد رفق را در همهء كارها . و گفت - عليه السلام : ما عال من اقتصد ، اى ، درويش نشد كسى كه ميانه روى كرد . و گفت - عليه السلام : ثلاث منجيات : خشية اللّه في السّرّ و العلانية ، و القصد في الغنى و الفقر ، و العدل في الرّضا و الغضب ، اى ، سه چيز رهاننده است : ترس خداى در نهان و آشكارا ، و ميانه روى در توانگرى و درويشى ، و عدل [ 300 ] در خشم و خشنودى . و آمده است كه مردى ابو دردا را - رضى اللّه عنه - ديد كه از زمين دانه مىچيد ، و مىگفت : رفق در معيشت از فقه مرد باشد .
و ابن عباس - رضى اللّه عنه - روايت كرد كه پيغامبر - صلّى اللّه عليه و سلّم - گفت : الاقتصاد و حسن السّمت و الهدى الصّالح جزء من بضع و عشرين جزء من النّبوّة ، اى ، ميانه روى و خوبى سمت « 22 » و روش نيك جزوى است از بيست و اند جزء پيغامبرى . و در خبر است : التّدبير نصف المعيشة ، اى ، تدبير نيمهء زندگانى است . و گفت - عليه السلام : من اقتصد أغناه اللّه ، و من بذّر أفقره اللّه ، و من ذكر اللّه احبّه اللّه ، اى ، هر كه ميانه روى كند ، خداى وى را توانگر گرداند ، و هر كه اسراف برزد ، خداى وى را درويش كند ، و هر كه خداى را ياد آرد ، خداى او را دوست گيرد . و گفت - عليه السلام : إذا أردت امرا فعليك بالتّؤدة حتّى يجعل اللّه فرجا و مخرجا ، اى ، چون كارى خواهى آهستگى را لازم گير تا حق تعالى گشايشى و بيرون شويى پيدا آرد . و آهستگى در انفاق از مهمترين كارهاست .
دوم آن كه چون او را در حال چيزى ميسر شود كه بسنده باشد بايد كه براى مستقبل بسيار اضطراب نكند . و معين اين باب كوتاهى اميد است ، و بتحقيق دانستن كه رزق كه براى او مقدّر
هامش
( 21 ) اجمال در طلب ، آهستگى كردن و افراط نكردن در طلب .
( 22 ) سمت ، راه راست ، روش نيكو .