خود توانستى ، پس نيكوترين حالهاى او اين باشد كه به دنيا تنعم كند ، و نفس او با آن خوى گيرد ، پس تنعم او مألوف او شود و محبوب او گردد و از آن نشكيبد ، و بعضى از آن به بعضى كشد ، و چون ألف او قوى شود بسيار باشد كه به كسب حلال بدان نرسد ، پس شبهتها اقتحام نمايد و در ريا و مداهنت و دروغ و نفاق و ديگر خويهاى بد خوض كند تا كار دنياى وى انتظام پذيرد و تنعم او را ميسر شود ، چه هر كه مال او بسيار شد حاجت مردمان به دو و حاجت او به مردمان بسيار شود ، و هر كه به مردمان محتاج گشت هر آينه با ايشان نفاق برزد ، و براى طلب رضاى ايشان معصيت كند . و اگر آدميى از آفات اول مسلّم ماند - و آن مباشرت محظورات است - اصلا از اين مسلّم نماند . و از احتياج به خلق دشمنايگى خيزد ، و بدخواهى و كينه و كبر و ريا و دروغ و غيبت و سخنچينى و ديگر معصيتها كه به دل و زبان مخصوص است بر آن بنا شود ، و از آن نيز خالى نماند كه به ديگر جوارح سرايت كند . و آن همه از شؤم مال و حاجت حفظ و اصلاح آن لازم آيد .
سوم آن كه از آن كسى خالى نباشد - الاّ من عصمه اللّه - و او آن است كه اصلاح مال او را از ذكر خداى مشغول كند . و هر چه بنده را از خداى مشغول كند زيانكارى است . و براى آن عيسى - صلوات اللّه عليه - گفت كه در مال سه چيز است آن كه از غير حلال گيرد . گفتند : اگر از حلال گيرد ؟ گفت : در غير حق صرف كند . گفتند : اگر خرج او در حق باشد ؟ گفت : آن كه اصلاح آن وى را از خداى مشغول كند . و اين دردى سخت است ، چه اصل عبادتها و خلاصه و سرّ آن ذكر خداى است و فكر در جلال او ، و آن دل فارغ خواهد .
و صاحب ضيعت بامداد و شبانگاه متفكّر باشد در خصومت كشاورز و حساب او ، و خصومت شريكان و منازعت ايشان در آب و در حدها ، و خصومت اعوان سلطان در خراج ، و خصومت مزدوران در تقصير عمارت ، و خصومت كشاورزان در خيانت و دزدى ايشان . و صاحب تجارت متفكّر باشد در خصومت شريك [ 295 ] ، و تنها بودن او سود را ، و تقصير در كار و تضييع مال . و همچنين صاحب مواشى و [ نيز صنفهاى ] ديگر مالها . و دور تر آن از بسيارى مشغولى نقدى مدفون است در زير زمين . هميشه فكرت متردد باشد در مصرف آن ، و در كيفيت حفظ آن ، و در خوف آن چه كسى بدان مطلع شود ، و در دفع طمعهاى مردمان از آن . و وادى فكرتهاى اهل دنيا را نهايت نيست . پس كسى كه قوت آن روز دارد از آن همه مسلّم باشد .
إحياء علوم الدين ( فارسى ) — صفحة 499
مساهمون: الغزالي
ص٤٩٩