اگر مالى گذارد وصيّت واجب باشد .
مترجم مىگويد كه اين آيت منسوخ است به آيت مواريث .
پيغامبر - عليه السلام - گفت : نعم المال الصّالح للرّجل الصّالح ، اى ، بغايت نيكوست مال نيكو مرد نيكو را .
مترجم مىگويد : مال صالح مال حلال باشد ، و مرد صالح آن كه در وجه حلال صرف كند .
و هر چه در ثواب صدقه و حج آمده است ، آن ثنا بر مال بود ، چه جز به مال بدان نتوان رسيد . و حق تعالى فرمود :
وَ يَسْتَخْرِجا كَنزَهُما رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ .
« 12 » و بر سبيل منّت نهادن بر بندگان خود فرمود كه
وَ يُمْدِدْكُمْ بِأَمْوالٍ وَ بَنِينَ وَ يَجْعَلْ لَكُمْ جَنَّاتٍ وَ يَجْعَلْ لَكُمْ أَنْهاراً ،
« 13 » اى ، مالها و پسران كه آرايش دنيااند شما را دهند ، و براى شما باغها و جويها سازند . و پيغامبر - عليه السلام - گفت : كاد الفقر ان يكون كفرا ، اى ، نزديك است كه درويشى كفر باشد . و اين ثناء است بر مال .
و وجه جمع ميان ستايش مال و نكوهش آن دانسته نشود مگر بدانچه حكمت مال و مقصود آن و آفتها و غايلههاى آن دانسته شود ، تا تو را روشن گردد كه آن از وجهى نيك است و از وجوه بد . و ستوده است از آن روى كه نيك است ، و نكوهيده است از آن روى كه بد است . چه او نه خير محض است و نه شر محض ، بل هم سبب خير است و هم سبب شر . و چيزى كه صفت او اين باشد ، هر آينه گاهى ستوده شود و گاهى نكوهيده ، و ليكن اهل بصيرت دريابند كه ستودهء آن غير نكوهيدهء آن است . و بيان آن را مدد از آن كلمات است كه در « كتاب شكر » « 14 » ياد كردهايم ، از بيان خيرها و تفصيل درجات نعمتها . و آن مقدار كه در آن مقنع است آن است كه مقصد زيركان و ارباب بصيرت سعادت آخرت است كه نعيم دايم و ملك مقيم است . و قصد از اين باب عادت كريمان و زيركان است . چه پيغامبر را - عليه السلام - پرسيدند كه كريمترين و زيركترين مردمان كياناند ؟ گفت : أكثرهم للموت ذكرا و اشدّهم له استعدادا ، اى ، كسانى كه مرگ را بيشتر ياد كنند و براى آن نيكوتر ساخته شوند . و اين سعادت در دنيا جز به سه وسيلت نتوان يافت : و آن فضيلتهاى نفس است ، چون علم و خوشخويى ، و فضيلتهاى تن ، چون صحّت و سلامت ، و فضيلتهايى كه بيرون از تن است ، چون مال و ديگر سببها . و عالىتر [ 292 ] آن فضيلتهاى نفس است ، پس فضيلتهاى تن ، پس فضيلتهاى بيرونى ، و بيرونى كمينهء آن است .
هامش
( 12 ) كهف 18 - 82 .
( 13 ) نوح 71 - 12 .
( 14 ) ربع منجيات ، كتاب دوم .