و چنان كه صورتها در آينه به سبب پنج چيز منكشف نشود : يكى نقصان صورت او « 63 » ، چون گوهر آهن « 64 » پيش از تدوير و تشكيل و تصقيل ، دوم زنگ و رين « 65 » و تيرگى او اگر چه شكلش تام باشد ، سوم آن كه برابر صورت نباشد ، چنان كه صورت در پس آينه بود ، چهارم آن كه ميان آينه و صورت حجابى باشد ، پنجم آن كه جهت صورت معلوم نباشد ، و به سبب آن آينه را در مقابل آن داشتن متعذر شود ، پس همچنين دل آينهاى است مستعد آن كه حقيقت همهء چيزها در او روشن شود . و خالى ماندن دلها از علمها جز به سبب اين پنج كار نيست :
اول نقصانى كه در دل پيدا شود ، چون دل كودك كه به سبب نقصان آن ، علمها در او ظاهر نشود .
دوم تيرگى معاصى ، و رينى كه به سبب بسيارى شهوتها بر روى دل متراكم شود ، چه آن مانع صفا و روشنى دل است ، پس بر اندازهء تاريكى و بر هم نشستن « 66 » آن ، از پيدا آمدن حق در آن مانع باشد . و قول پيغامبر - عليه السلام : من قارف ذنبا فارقه عقل [ لا يعود ] اليه أبدا ، اشارتى است سوى اين ، اى ، [ كسى كه به گناهى آلوده گردد ] « 67 » در دلش تاريكيى حاصل شود كه اثر آن هرگز زوال نپذيرد . چه غايت او آن باشد كه پس از آن نيكويى كند كه آن را محو گرداند ، و اگر نيكويى بىبدى « 68 » بودى ، روشنى دل هر آينه زيادت شدى ، و چون پيش از آن بدى بوده است ، فايدهء نيكويى ساقط شد ، ليكن به سبب نيكويى دل هم بدان حال باز آمد كه پيش از بدى بود ، و زيادت نور در توقف ماند . و اين زيانى و نقصانى است كه آن را هيچ حيلت نيست . چه آينهاى كه آن را تيره كنند پس بزدايند ، نه چنان باشد كه بىتيرگى بزدايند ، چه روشنى او بىتيرگى سابق زيادت باشد . و روى به طاعت خداى آوردن و از مقتضى شهوتها بگردانيدن آن است كه دل را روشن كند و صافى گرداند . و براى اين حق تعالى فرمود :
وَ الَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا .
« 69 » و پيغامبر - عليه السلام - گفت : من عمل بما علم ورّثه اللّه علم ما لم يعلم ، اى ، هر كه بدانچه بداند كار كند ، علم آن چه نداند خداى - عز و جل - وى را روزى گرداند .
هامش
( 63 ) صورت آينه .
( 64 ) آينه را از فولاد جوهردار مىساختند .
( 65 ) رين ، آلودگى ، چركينى ، كدرى .
( 66 ) برهم نشستن ، ترجمهء « تراكم » عربى .
( 67 ) در متن فارسى نيامده ، بر اساس اصل حديث كه در سطر بالا آمده است ترجمه شد .
( 68 ) بدون اينكه قبلا بدى كرده باشد .
( 69 ) عنكبوت 29 - 69 .