است :
قَدْ يَئِسُوا مِنَ الْآخِرَةِ كَما يَئِسَ الْكُفَّارُ مِنْ أَصْحابِ الْقُبُورِ
« 58 » ، اى ، بدرستى كه نوميد شدهاند از آخرت كه در آن ثوابى يابند ، چنان كه كافران ، كه به بعث ايمان ندارند ، از اصحاب گور نوميد شدهاند ، كه ايشان را برانگيزند .
مترجم مىگويند كه بر وجهى ديگر هم تفسير گفتهاند . و آن وجه آن است كه چنان كه كافران در گورند ، نوميد شدهاند كه در آخرت ايشان را نيكويى باشد .
و اين است معنى سياه شدن دل به گناه ، چنان كه كتاب و سنت بدان ناطق است . ميمون بن مهران گفت : چون بنده گناه كند نكتهاى سياه در دل او پيدا آيد : پس اگر از آن باز باشد و توبه كند ، زدوده شود ، و اگر به گناه بازگردد ، آن نكته زيادت شود تا به حدى كه دل را بپوشد . و آن را « رين » گويند . و پيغامبر - صلى اللّه عليه و سلم - گفت : قلب المؤمن أجرد فيه سراج يلمع ، و قلب الكافر اسود منكوس ، اى ، دل مؤمن مجرد است ، در او چراغى مىدرخشد ، و دل كافر سياه است نگونسار .
پس طاعت خداى و مخالفت شهوتها روشن كنندهء دل است ، و معصيت او سياه كنندهء آن .
پس هر كه روى به معاصى آرد ، دل او سياه شود . و هر كه پس از بدى نيكويى كند و اثر بدى را محو كند ، دلش تاريك نشود و لكن نور او كمى پذيرد ، چنان كه آينهاى كه در آن دم زده شود ، پس پاك كرده آيد ، بارها ، چه آن از كدورتى خالى نماند . و پيغامبر - صلى اللّه عليه و سلم - گفت :
القلوب أربعة : قلب أجرد و فيه سراج يزهر فذلك قلب المؤمن ، و قلب اسود منكوس فذلك قلب الكافر ، و قلب اغلف مربوط على غلافه فذلك قلب المنافق ، و قلب مصفح فيه ايمان و نفاق ، فمثل الايمان كمثل البقلة يمدّها الماء الطّيّب ، و مثل النّفاق فيه كمثل القرحة يمدّها القيح و الصّديد ، فأيّ المادّتين غلبت عليه حكم له بها ، و في روايت : ذهبت به ، اى ، دلها چهار قسم است : دلى مجرد كه در وى چراغى روشن است ، و آن دل مؤمن است ، و دلى سياه و نگونسار ، و آن دل كافر است ، و دلى در غلاف بسته ، و آن دل منافق است ، و دلى كه در وى با ايمان نفاق باشد : و مثل ايمان در او چون مثل نبات بىثبات ، كه مدد او از آب خوش بود ، و مثل نفاق در وى چون ريشى « 59 » كه ريم « 60 » و زرداب آن را مدد كند ، پس از اين دو مدد هر كدام كه بر وى غالب شود حكم آن را بود ، و در روايتي : آن را با خود ببرد .
و حق تعالى گفت :
إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّيْطانِ تَذَكَّرُوا فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ .
« 61 » پس
هامش
( 58 ) ممتحنه 60 - 13 .
( 59 ) ريش ، زخم .
( 60 ) ريم ، چرك .
( 61 ) اعراف 7 - 201 .