ورع و تقوى و انبساط و حسن هيئت و شرم و ظرافت و مساعدت و امثال اين حاصل آيد . و از ضبط قوّت خشم و قهر آن و بر حد واجب داشتن آن ، صفت شجاعت و كرم و دليرى و ضبط نفس و شكيبايى و بردبارى و احتمال و عفو و ثبات و نيكويى و شهامت و آهستگى و غير آن حاصل آيد .
و دل در حكم آينه است ، و اين كارها كه در او مؤثر است گرد وى درآمده است ، و اين اثرها متواتر به دو مىرسد .
اما اثرهاى ستوده ، كه ياد كرديم ، آينهء دل را نور و ضيا و اشراق زيادت گرداند ، تا به حدى كه حق صريح در وى بدرخشد و حقيقت كارى كه در دين مطلوب است در وى منكشف شود . و پيغامبر - عليه السلام - به مثل اين دل اشارت فرموده است در قول خود : إذا أراد اللّه بعبد خيرا جعل له واعظا من قلبه ، اى ، چون خداى - عز و جل - به بندهاى نيكويى خواهد ، از دل وى براى وى واعظى سازد . و گفته ( ص ) : من كان له من قلبه واعظ كان عليه من اللّه حافظ ، اى ، هر كه را از دل وى پند دهندهاى باشد ، از حق تعالى بر وى نگاه دارندهاى بود . و اين دل آن است كه ذكر در وى قرار گيرد ، قال اللّه تعالى :
أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ .
« 53 » اما آثار نكوهيده چون دودى باشد كه سوى آينهء دل بر رود و به كرّات و مرّات بدان تراكم پذيرد ، تا به حدى كه سياه شود و تاريك گردد و به كلى از حق تعالى محجوب شود . و آن را « طبع » و « رين » گويند ، قال اللّه تعالى :
كَلَّا بَلْ رانَ عَلى قُلُوبِهِمْ ما كانُوا يَكْسِبُونَ .
« 54 » و قال - عز و جل :
أَنْ لَوْ نَشاءُ أَصَبْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَ نَطْبَعُ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَسْمَعُونَ .
« 55 » ناشنيدن و مهر كردن را به گناهان مربوط گردانيده است ، چنان كه شنيدن را به تقوى مضبوط گردانيده است . و گفت - سبحانه :
وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ اسْمَعُوا
« 56 » و گفت - جلّ برهانه :
وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ يُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ .
« 57 » و هر گاه [ 14 ] كه گناه متراكم شود دل را مهر كند ، آن گاه از دريافت حق و مصلحت دين كور شود و آخرت را خوار شمرد و كار دنيا را بزرگ دارد و همت او بر آن مقصور شود . و چون كار آخرت و آن چه در آن است از خطرها بشنود ، از يك گوش درآيد و از ديگرى بيرون شود و در دل قرار نگيرد و او را سوى توبه و تدارك نكشد . و در حق امثال او خداى - عز و جل - گفته
هامش
( 53 ) رعد 13 - 28 .
( 54 ) مطففين 83 - 14 .
( 55 ) اعراف 7 - 100 .
( 56 ) مائده 5 - 108 .
( 57 ) بقره 2 - 282 .