أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ ،
« 45 » اى ، درشتدل بر كافران و نرمدل بر مؤمنان . و أبيّ كعب گفت ، در معنى قول حق تعالى :
مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكاةٍ فِيها مِصْباحٌ ،
« 46 » كه مثل نور مؤمن و دل اوست . و در معنى قول او :
كَظُلُماتٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ
« 47 » مثل دل منافق است . و زيد أسلم گفت : در تفسير
فِي لَوْحٍ مَحْفُوظٍ
، « 48 » و آن دل مؤمن است . و سهل گفت : مثل دل و سينه مثل عرش و كرسى است . و آن چه تقرير كرديم مثالهاى دل است .
بيان مجامع صفتهاى دل و مثالهاى آن
( 1 ) بدان كه در تركيب و خلقت آدمى چهار چيز آميخته است ، و بدان سبب چهار نوع از صفت در آن جمع مىشود ، و آن صفات سبعى و بهيمى و شيطانى و ربانى است . و آدمى از آن روى كه خشم بر وى مستولى است افعال ددگان بر زد ، از عداوت و دشمنى ، و مردمان را زدن و دشنام دادن . و از آن روى كه شهوت بر وى مسلط است كارهاى ستوران كند ، از شره و حرص و آرزوى مباشرت و غير آن . و از آن روى كه او در نفس خود امرى ربانى است ، چنان كه حق تعالى فرموده است :
قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي ،
« 49 » [ پس ] او دعوى ربوبيت كند ، و استيلا و استعلا و تخصص را دوست دارد ، و در همهء كارها استبداد و در مهترى انفراد طلبد ، و خواهد كه از ربقهء عبوديت و تواضع بيرون رود ، و آرزو برد كه بر همهء علمها مطلع شود ، بل [ براى خود ] علم و معرفت و محيط شدن [ 12 ] به حقايق كارها دعوى كند ، و چون وى را به علم منسوب كنند شاد شود ، و چون به جهل موسوم گردانند اندوهگين گردد . و احاطت به همهء حقيقتها و قهر و استيلا بر همهء مخلوقات از صفتهاى ربوبيت است ، و آدمى بر آن حرصى دارد . و از آن روى كه از ستوران به تمييز متميز است ، با آن چه در خشم و شهوت شريك ايشان است ، شيطنت در وى حاصل مىآيد و شرير مىشود ، و تمييز را در بيرون آوردن وجوه بدى كار مىبندد ، و غرضها به مكر و حيلت و فريبش حاصل مىكند ، و بدى در معرض نيكى ظاهر مىگرداند ، و اين [ همه ] از اخلاق ديوان است .
و هر آدمى كه هست در او آميزشى است از اين چهار اصل ، اى ، ربانى و شيطانى و سبعى و بهيمى . و آن همه در دل مجموع است . و چنانستى كه مجموع در پوست آدمى خوكى و سگى و
هامش
( 45 ) فتح 48 - 29 .
( 46 ) نور 24 - 35 .
( 47 ) نور 24 - 40 .
( 48 ) بروج 85 - 21 .
( 49 ) إسراء 17 - 85 .