يكى آن كه دل او بر جملهء علمهاى ضرورى اوّلى « 31 » مشتمل باشد ، چون دانستن استحالت مستحيلات و جواز « 32 » جايزات ظاهره . پس علمهاى نظرى در او حاصل نشود ، الا آن است كه ممكن الحصول بود به امكانى قريب . و حال او به اضافت « 33 » علمها چون حال نويسندهاى بود كه از نوشتن جز دوات و قلم و حرفهاى مفرد ، بيرون مركب ، نداند . چه او به حد نوشتن نزديك شده باشد ، « 34 » و هنوز بدان نرسيده .
دوم آن كه علمهاى مكتسب از تجربه و انديشه وى را حاصل شود ، و علوم نزديك وى چون خزانهاى باشد كه چون خواهد ، بدان رجوع كند . و حال او چون حال كسى باشد كه در نوشتن حذقى « 35 » دارد ، چه وى را نويسنده گويند ، اگر چه مباشر نوشتن نباشد ، براى آن كه قدرت نوشتن دارد . و آن غايت درجهء مردمى است ، و مراتب اين درجه بىشمار است . و مردمان در آن به كثرت معلومات و قلت آن ، و به شرف معلومات و خست آن ، و به طريق حاصل كردن آن متفاوتند . چه بعضى دلها را به الهام الهى به طريق كشف علم حاصل شود ، و بعضى را به تعليم و كسب ، بعضى را به زودى حاصل آيد ، و بعضى را به ديرى . و در اين مقام منازل علما و حكما و اوليا و انبياء مختلف است ، و درجات ارتقا در آن نامحصور . چه معلومات بارى تعالى نامتناهى است ، و بلندترين مراتب مرتبهء پيغامبرى است كه همهء حقايق يا بيشتر آن وى را بىكسب و تكلف ، بل به كشف الهى ، در غايت زودى منكشف گردد . و بدين سعادت بنده به حضرت الهى نزديك شود ، نزديكى معنى و حقيقت و صفت ، نه نزديكى مكان و مسافت . و مراقى « 36 » اين درجات منازل سالكان حضرت الهى است ، و آن منازل نامحصور است . و هر سالكى منزلى را داند كه در سلوك خود بدان رسيده است ، و منزلهايى را كه از آن بگذشته است ، اما منزلهايى كه در پيش است ، علم او به حقيقت آن محيط نباشد ، لكن بر سبيل ايمان غيب بدان تصديق كند . چنان كه ما به
هامش
( 31 ) در شرح زبيدى : التي تدرك بالبداهة في اول الامر ( 7 - 220 ) .
( 32 ) در نسخهء خطى : جوايز ، در عربى : و جواز الجائزات الظاهرة .
( 33 ) به اضافت ، به نسبت .
( 34 ) در نسخهء خطى : چه حدّ او به حد نوشتن نزديك شده باشد ، در عربى : فإنه قد قارب الكتابة .
( 35 ) حذق ( به فتح و كسر ح ) ، مهارت ، استادى .
( 36 ) مراقى ( ج مرقات ، پلكان ، نردبان ) . در نسخهء خطى « تراقى » آمده است ، در عربى و شرح زبيدى : و مراقى هذه الدرجات هي منازل السائرين إلى اللّه تعالى ( 7 - 220 ) .