بپرهيزيد از آتش اگر چه به نيم خرما بود ، و اگر نباشد به سخنى خوش . و عمر - رضى اللّه عنه - گفت : البرّ شيء هيّن ، وجه طلق ، و كلام لين ، اى ، نيكويى چيزى آسان است : رويى گشاده و سخنى نرم . و يكى از حكما گفت : هر سخنى كه موجب خشم خداى تعالى نباشد و تو همنشين خود را [ 148 ] بدان خشنود توانى كرد ، بر وى بدان بخيلى مكن ، چه شايد كه ثواب محسنان از آن به تو رسد . و هم يكى از ايشان گفت : سخن خوش كينهها را كه در جوارح نهان باشد بشويد . و اين همه در فضيلت سخن خوش است . و ضد آن خصومت و مرا و لجاج و جدال است ، چه آن سخن مستكره « 45 » است و موحش و رنجانندهء دل و منغص كنندهء زندگانى و برانگيزندهء خشم و كينه در سينه .
آفت ششم [ دور درشدن در سخن ]
( 1 ) دور درشدن « 46 » است در سخن و پيچانيدن دهن ، و تكلف سجع و فصاحت ، و تصنع در آن به تشبيهات و مقدمات ، و آن چه عادت كسانى است كه از خود فصاحت نمايند و دعوى خطابت كنند .
و اين همه از تصنع مذموم و تكلف ممقوت است ، كه پيغامبر - عليه السلام - در معنى آن فرموده است : انا و أتقياء امّتى براء من التّكلّف ، اى ، من و پرهيزكاران امت من از تكلف بيزاريم . و گفت - عليه السلام : انّ أبغضكم إلىّ و أبعدكم منّى مجلسا الثّرثارون المتفيهقون و المتشدّقون ، اى ، دشمنترين شما نزديك من و دورترين شما از من در مجلس بسيار گويان فراخ سخن و پيچانيده لباند از فصاحت . و فاطمه - رضى اللّه عنها - روايت كرد كه پيغامبر - صلّى اللّه عليه و سلّم - گفت : شرار امتى الّذين غذّوا بالنّعيم يأكلون الوان الطّعام و يلبسون الوان الثّياب و يتشدّقون في الكلام ، اى ، بتّران امت من آن كساناند كه به نعمت پرورده شوند طعامهاى لذيذ خورند و جامههاى فاخر پوشند و در سخن براى فصاحت زبان را بپيچانند . و سه بار گفت - عليه السلام : الا هلك المتنطّعون ، اى ، دور درشوندگان و استقصا كنندگان در سخن هلاك شوند .
و عمر - رضى اللّه عنه - گفت : انّ شقاشق الكلام من شقاشق الشّيطان ، اى ، بسيار گويى در باطل از ديو است .
مترجم مىگويد كه : شقشقة آن را گويند كه اشتر فحل از گلو چون پوستى برآرد ، در آن حال
هامش
( 45 ) مستكره ، ناپسند ، كريه .
( 46 ) دور درشدن ، دور افتادن ، حاشيه رفتن .