خصم مشغول باشد . پس كار بر حد واجب باقى نماند .
و خصومت مبدأ همهء بديهاست ، و همچنين جدل و مرا . پس بايد كه در آن نگشايد مگر بضرورت . و در حال ضرورت بايد كه زبان و دل را از تبعات خصومت نگاه دارد ، و آن نيك متعذر است . پس كسى كه در خصومت بر واجب اقتصار نمايد ، از بزه مسلم ماند و بر خصومت نكوهيده نباشد . الا آن است كه اگر از خصومت مستغنى باشد ، بدان كه آن مقدار دارد كه وى را بس كند ، تارك اولى باشد و بزهكار نبود . آرى ، كمتر آن چه به خصومت و مرا و جدال فوت شود خوش سخنى است ، و ثوابى كه بر آن آمده است . چه كمتر درجات خوش سخنى اظهار موافقت است . و در سخن درشتيى بزرگتر از طعن و اعتراض نباشد ، كه حاصل آن يا تجهيل « 41 » است يا تكذيب ، چه كسى كه با ديگرى مجادله يا مرا يا خصومت كند او را جاهل گفته باشد يا دروغزن ، پس سخن خوش بدان فوت شود .
و پيغامبر - عليه السلام - گفته است : يمكّنكم من الجنّة طيب الكلام و اطعام الطّعام ، اى ، خوش سخنى و طعام دادن شما را در بهشت ممكّن گرداند . و حق تعالى فرموده است :
وَ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً ،
« 42 » اى ، مردمان را نكويى گوييد . و ابن عباس - رضى اللّه عنه - گفت : هر كه از خلق خداى بر تو سلام گويد ، جواب بازده اگر چه مغ باشد . زيرا كه حق تعالى فرموده است :
وَ إِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها ،
« 43 » اى ، چون بر شما سلام گويند ، به زيادت از تحيت جواب گوييد - اگر گوينده مسلمان باشد - يا آن را بازگردانيد - چون اهل كتاب بود . و نيز گفت : اگر فرعون مرا نكويى گويد بر وى آن را بازگردانم . و انس روايت كرد كه پيغامبر - عليه السلام - گفت : انّ في الجنّة لغرفا يرى ظاهرها من باطنها ، اعدّها اللّه تعالى لمن اطعم الطّعام و أطاب الكلام ، « 44 » اى ، در بهشت غرفههاست كه ظاهر آن از باطن آن ديده شود ، حق تعالى آن را براى آن كس ساخته است كه طعام دهد و سخن خوش گويد .
و آمده است كه بر عيسى - صلوات اللّه عليه - خوكى بگذشت ، عيسى گفت : بسلامت بگذر . گفتند : يا روح اللّه ، خوك را بر اين جمله مىگويى ؟ گفت : من كراهيت دارم كه زبان خود را بر بدى عادت دهم . پيغامبر ما - عليه افضل الصلوات و التحيات - گفت : الكلمة الطّيّبة صدقة ، اى ، سخن خوش صدقه است . و گفت - عليه السلام : اتّقوا النّار و لو بشقّ تمرة و ان لم يكن فبكلمة طيّبة ، اى ،
هامش
( 41 ) تجهيل ، به نادانى منسوب كردن .
( 42 ) بقره 2 - 83 .
( 43 ) نساء 4 - 86 .
( 44 ) در عربى : و الان الكلام .