سلوك مشغول گرداند ، و بدان كشد كه با زن انس گيرد . و هر كه با غير خداى تعالى انس گرفت ، از خداى تعالى مشغول شود . و نبايد كه بسيارى نكاح پيغامبر - عليه السلام - وى را بفريبد ، چه كل آن چه در دنياست دل او را از خداى - عز و جل - مشغول نگردانيدى . و گفتهاند : لا تقاس الملائكة بالحدّادين ، اى ، فريشتگان را به دربانان قياس نبايد كرد .
و براى آن أبو سليمان دارانى گفت : هر كه زن كرد به دنيا مايل شد . و گفت : هيچ مريدى را نديدم كه زن كرد و بر حالى كه داشت باقى ماند . و او را گفتند كه تو را نيك حاجت باشد به زنى كه با او انس گيرى . گفت : خداى تعالى مرا با او انس مدهاد ، كه انس گرفتن با او مانع انس خداى تعالى باشد . و نيز گفت : هر چه تو را از خداى - عز و جل - مشغول گرداند ، از اهل و مال و فرزند ، بر تو مشئوم باشد . و گفت : چگونه ديگرى را بر پيغامبر - عليه السلام - قياس توان كرد ، كه او به دوستى خداى - عز و جل - چنان مستغرق بود كه در آن محترق خواستى شد ، در بعضى احوال بيم آن بود كه به دلش سرايت كند و آن را منهدم گرداند . و براى آن گاه گاه دست خود بر ران عايشه - رضى اللّه عنها - نهادى و گفتى : كلّمينى يا عائشة ، اى عايشه بر من سخن گوى . چه عظمت آن چه در دلش بودى تن طاقت آن نداشتى ، و طبع او با خداى تعالى انس داشت ، و انس با خلق عارضى بودى براى آن كه تن باطل نشود . و چون با ايشان مجالست نمودى صبر نتوانستى كرد . و چون دلش تنگ شدى گفتى : أرحنا يا بلال ، اى بلال ما را برهان . تا بدانچه قرت عين او بود بازگشتى . و چون ضعيفى در مثل اين احوال خود را ملاحظه كند مغرور شود ، چه فهمها از وقوف يافتن [ 126 ] بر اسرار افعال او قاصر است .
پس شرط مريد عزوبت است در آغاز ، تا آن گاه كه در معرفت قوى شود . و اين آن گاه باشد كه شهوت وى را غلبه نكند ، و اگر غلبه كند بايد كه آن را به گرسنگى دراز و روزهء دايم بشكند . و اگر بدان شكسته نشود - و چشم را مثلا نگاه نتواند داشت ، اگر چه فرج را نگاه دارد - نكاح او را اولى باشد تا شهوت بيارامد ، و الاّ هر گاه كه چشم را نگاه ندارد ، فكرت را نگاه نتواند داشت ، و همت او پراكنده شود ، و باشد كه در دل وى شهوتى افتد كه طاقت ندارد . و زناى چشم از صغيرههاى بزرگ است ، و آن به زودى به كبيرهء فاحشه انجامد ، و آن زناى فرج است . و كسى كه چشم خود را فرو خوابانيدن نتواند ، دين خود را نگاه نتواند داشت .
عيسى - صلوات اللّه عليه - گفت : بپرهيزيد از نظر كه آن در دل تخم شهوت كارد ، و آن
إحياء علوم الدين ( فارسى ) — صفحة 212
مساهمون: الغزالي
ص٢١٢