خالى است از همهء نقشها و صورتها ، و قابل است به همهء نقشها ، و مايل است به هر جانب كه گردانند . پس اگر بر خير عادت فرموده شود و تعليم داده آيد ، نشو او بر آن باشد ، و در دنيا و آخرت نيكبخت شود ، و مادر و پدر و معلم و مؤدّب در ثواب او شريك باشند ، و اگر بر بدى عادت فرموده آيد و چون ستوران مهمل گذاشته آيد ، بدبخت و هلاك ابد گردد ، و بزه در گردن قيّم او باشد . و حق تعالى گفته است :
قُوا أَنْفُسَكُمْ وَ أَهْلِيكُمْ ناراً ،
« 159 » اى ، نفس خود را و اهل خود را از آتش نگاه داريد - بدانچه از معاصى دور گردانيد و به طاعتها آريد . و چون پدر او را از آتش دنيا نگاه دارد ، از آتش آخرت نگاه داشتن او اولى . و نگاه داشتن به تأديب و تهذيب باشد ، و تعليم محاسن اخلاق ، و صيانت از قرينان بد ، و بدانچه بر تنعم عادت نفرمايد ، و آرايش و اسباب تناسانى را نزديك وى دوست نگرداند ، چه در حال بزرگى عمر او در طلب آن ضايع شود و هلاك ابد گردد . بل بايد كه او را از اول كار او مراقبت نمايد . و دايگى و شيردادن او جز زنى پارساى متدين حلالخوار نفرمايد ، چه شيرى كه از حرام حاصل آيد لا بد در او تأثير كند و در آن بركتى نماند ، و چون نشو كودك بر آن اتفاق افتد ، طينت او از پليدى سرشته [ 91 ] شود ، پس طبع او ميل كند به چيزهايى كه مناسب پليديها باشد .
و چون مخايل تمييز پيدا آيد ، بايد كه وى را نيكو مراقبت نمايد . و اول آن ظهور مبادى شرم باشد . و چون حشمت برزد « 160 » و شرم دارد و بعضى كارها بگذارد ، آن از اشراق نور عقل بود بر او تا بعضى كارها را زشت و مخالف بعضى بيند . پس شرم دارد از چيزى و از چيزى ندارد . و آن هديهاى باشد از خداى تعالى او را ، و بشارتى كه دلالت كند بر اعتدال خويها و صفاى دل . و آن مژده دهنده باشد به كمال عقل در حال بلوغ . پس كودك شرمگين را مهمل نبايد گذاشت ، بل به شرم و تمييز او بر تأديب استعانت بايد نمود .
و اول چيزى كه از صفتها بر او غالب شود شره طعام است . پس وى را در آن أدب بايد آموخت ، مثل آن كه طعام را جز به دست راست نگيرد ، و در حال گرفتن « بسم اللّه » بگويد ، و از آن خورد كه نزديك او باشد ، و بر ديگران پيشدستى نكند ، و سوى طعام و خورندگان ننگرد ، و به زودى « 161 » نخورد و نيكو بخايد ، و لقمهها پياپى نكند ، و جامه و دست نيالايد ، و عادت كند كه در بعضى وقتها نان خشك بخورد تا چنان نشود كه نانخورش را لازم داند ، و بسيار خوردن را به نزديك وى زشت گرداند بدانچه بسيار خوار را به ستور تشبيه كند و كودك بسيار خوار را پيش
هامش
( 159 ) تحريم 66 - 6 .
( 160 ) برزيدن ، ورزيدن .
( 161 ) به زودى ، زود ، تند .