و پيغامبر - صلّى اللّه عليه و سلم - گفت : المؤمن بين خمس شدائد : مؤمن يحسده و منافق يبغضه و كافر يقاتله و شيطان يضلّه و نفس تنازعه ، اى ، مؤمن ميان پنج سختى است : مؤمن بدخواهنده ، و منافق دشمن دارنده ، و كافر كارزار كننده ، و ديو گمراه گرداننده ، و نفس منازعت نماينده . پس روشن شد كه نفس دشمن منازعت كننده است كه مجاهدهء آن واجب است . و آمده است كه حق تعالى به داود - عليه السلام - وحى فرستاد كه اى داود ، ياران خود را از شهوتها بترسان ، چه دلهايى كه به شهوتهاى دنيا متعلق است ، عقلهاى آن از من محجوب است . و عيسى - صلوات اللّه عليه - گفت : خنك مر آن كس را كه شهوت حاضر را به وعدهء غايب ، كه آن را نديده است ، بگذارد . « 122 » و پيغامبر - عليه افضل الصلوات و التحيات - جماعتى را گفت كه از غزو باز آمده بودند :
مرحبا بكم قدمتم من الجهاد الاصغر إلى الجهاد الاكبر ، اى ، فراخى باد شما را ، از جهاد خردتر به جهاد بزرگتر باز آمديد . گفتند : يا رسول اللّه ، جهاد بزرگتر كدام است ؟ گفت : جهاد النّفس .
گفت - عليه السلام : المجاهد من جاهد نفسه في اللّه عزّ و جلّ ، اى ، مجاهد آن است كه با نفس خود براى خداى - عز و جل - جهاد كند . و گفت - عليه السلام : كفّ اذاك عن نفسك و لا تتابع هواها في معصية اللّه إذا تخاصمك يوم القيامة فيلعن بعضك بعضا الاّ ان يغفر اللّه تعالى و يستر ، اى ، رنج خود بازدار از نفس خود ، و هواى آن را در معصيت خداى متابعت مكن ، چه اگر چنين باشد روز قيامت با تو مخاصمت نمايد ، و بعضى از تو بعضى ديگر تو را لعنت كند ، مگر آن كه خداى - عز و جل - بيامرزد و بپوشد .
و سفيان ثورى - رحمه اللّه - گفت : با هيچ چيزى نكوشيدم سختتر از نفس خود ، گاهى دست « 123 » مرا بود و گاهى او را . و بو العباس موصلى گفت : اى نفس ، نه با ابناى ملوك در دنيا بناز مىزيى و نه با عابدان در طلب آخرت مىكوشى ، چنانستى كه تو را ميان بهشت و دوزخ محبوس مىبينم ، آيا شرم ندارى ! و حسن گفت : هيچ ستور سركش به لگام سخت سزاوارتر از نفس نيست .
و يحيى بن معاذ رازى گفت : به تيغ رياضت با نفس خود مجاهده كن ، و رياضت بر چهار وجه است : اندك خوردن و اندك خفتن و رنج مردمان كشيدن و به حاجت « 124 » سخن گفتن ، چه
هامش
( 122 ) دست بدارد .
( 123 ) دست ، قدرت .
( 124 ) به حاجت ، به وقت ضرورت ، به قدر حاجت .