اندك را حقير شمرده آيد ، چه جملهء بسيار از آن مؤثر است ، و جملهء بسيار از آحاد حاصل آيد ، و هر يك را [ 76 ] تاثيرى باشد . پس هيچ طاعتى نباشد كه نه آن را اثرى بود ، و اگر چه پوشيده باشد هر آينه آن را ثوابى بود ، زيرا كه ثواب در مقابلهء اثر است ، و همچنين معصيت .
و بسيار طالب فقهى باشد كه تعطيل شبانه روزى حقير شمرد ، و همچنين بر توالى ، روز بروز اندازد تا به حدى كه طبع او از قبول فقه بيرون آيد . پس همچنين كسى كه صغاير معاصى را حقير شمرد و توبه را روز بروز پس اندازد از دو حال خالى نباشد : يا ناگهانى مرگ وى را دريابد ، يا تاريكى گناه بر دل او متراكم شود و توبه تعذر پذيرد . چه اندك داعى بسيار باشد ، و دل به سلاسل شهوت مقيد گردد ، و از چنگال آن وى را خلاص نتوان داد ، و مقصود از معنى « بسته شدن در توبه » اين است . و حق تعالى به قول خود :
وَ جَعَلْنا مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ سَدًّا ،
« 90 » نيز اين خواسته است . و براى آن على - كرم اللّه وجهه - گفت : الايمان يبدو في القلب نكتة بيضاء ، كلّما ازداد الايمان ازداد ذلك البياض ، فإذا استكمل العبد الايمان ابيضّ القلب كلّه ، و انّ النّفاق ليبدو في القلب لمظة سوداء ، كلّما ازداد النّفاق ازداد ذلك السّواد ، فإذا استكمل النّفاق اسودّ القلب كلّه ، اى ، ايمان در دل چون نكتهاى سفيد پيدا آيد ، هر گاه كه ايمان زيادت شود آن سفيدى زيادت گردد ، و چون ايمان در دل چون نكتهاى سفيد پيدا آيد ، هر گاه كه ايمان زيادت شود آن سفيدى زيادت گردد ، و چون ايمان بنده به درجهء كمال رسد كل دل سفيدى پذيرد ، و نفاق در دل چون نكتهاى سياه پيدا آيد ، هر گاه كه نفاق افزونى پذيرد آن سياهى افزون گردد ، و چون نفاق به غايت رسد همهء دل سياهى گيرد .
پس اكنون دانستى كه خويهاى نيك گاهى به طبع و آفرينش باشد ، و گاهى به اعتياد كردن بر كارهاى خوب ، و گاهى به مشاهدت و مصاحبت كسانى كه كارهاى نيك كنند ، و ايشان قرينان خير و برادران صلاح باشند ، چه طبع از طبع نيكى و بدى را مسارقت كند . پس كسى كه در حق او اين هر سه جهت فراهم آيد تا به طبع و عادت و تعلم صاحب فضيلت باشد ، او در غايت فضيلت بود . و كسى كه بطبع بد باشد ، و قرينان بد وى را اتفاق افتد ، و از ايشان هم بياموزد ، و اسباب بدى وى را ميسر شود تا بر آن عادت گيرد ، او در غايت دورى باشد از حق تعالى . و ميان اين هر دو مرتبه كسى باشد كه اين جهتها در حق وى مختلف باشد . و هر كسى را در نزديكى و دورى درجهاى است بر اندازهء صفت و حالت او :
فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ ،
« 91 » اى ، هر كه همسنگ ذرهاى نيكويى كند پاداش آن بيند ، و هر كه همسنگ ذرهاى بدى كند
هامش
( 90 ) يس 36 - 9 .
( 91 ) زلزال 99 - 7 و 8 .