فصل آبله « 1 » و حصبه « 2 » عده‌اى برآنند كه هيچ‌كس نمىتواند از اين دو بيمارى بگريزد اما مشاهده بر خلاف اين است كما اينكه در ولايت ما جاهائى است كه بلوچها در آن سكنى دارند و در آنجا و همچنين در زنگبار و حبشه و ساير نقاط خشك اين بيماريها پيدا نمىشود . پيدايش آن در نزد اشخاص مانند ساير تبها است بلكه تبهاى ديگر بيشتر پيدا مىشود . بعضى گمان برده‌اند كه علت اين بيماريها خون حيضى است كه در احشاء باقى مانده اما اين گفتار سندى ندارد چه‌بسا كه اشخاصى در شصت سالگى بآبله گرفتار شده‌اند و خون حيض مادر چگونه تا شصت سال باقى مىماند و بتحليل نمىرود ؟ و حال آنكه همه اندامهاى انسان بتحليل مىرود و آنچه از اخبار فهميده مىشود اينست كه هيچ‌چيز در بدن بيش از چهل روز برجا نمىماند اما من خيال مىكنم كه آبله و حصبه و جمره ( حب الافرنجى ) و باد آبله ( حميقا ) و سيفليس ( نار - الفارسيه ) و مانند آن همه از يك نوعند و از يك طرطير ملحى هستند كه حرارت مزاج در آن اثر كرده و آن را به صورت بحرانى از پوست بيرون مىراند ، اما اين طرطير از جهت ميعان و غلظت و چگونگىهاى ديگر از نظر تندى و ملحى بودن و غيره مانند نبودن ملح و يا مخلوط بودن نوع طرطير با طرطيرهاى كبريتى و زيبقى و يا نبودن آنها تفاوت مىيابد و هرگاه كه اين طرطير داخل خون شود و در اندامها پخش گردد دانه‌ها پيدا مىشوند و پيش از آن تب

--> ( 1 ) Variole ( 2 ) Typhoide