فائده استدلال بر مؤثر از اثر همين‌كه دانستى كه از آثار مىتوانيم به مؤثرها پى ببريم و عوارض پيدا شدهء در بدن ، حاكى از سببهاى پنهان است ، براى پيدا كردن سببها راهى جز استدلال بآثار آن سببها نيست . اين آثار بر دو گونه است : نخست آنها كه روشنتر و سبب استنباط حال بيمار است و به زبان ديگر آن آثار را به چشم مىبينيم مثل چيزهائى كه از رنگ ، حركات ، سكنات و سخنانى كه مىگويد درمىيابيم و همچنين نبض ، زبان ، چشم ، قاروره « 1 » ، تنفس وضع مدفوع و امثال آن دلالتهائى دارند و اينها اغلب قطعى است اما پارهء آثار ديگر فقط سبب پيدا شدن گمان و حدس در پزشك مىگردد كه گاهى هم داراى نتيجهء قطعى است از قبيل اشتهاى بيمار براى خوردن ، آشاميدن ، نزديكى ، درد ، خواب ، خواب ديدنها ، وسواسها ، تخيلات ، نيرو ، ضعف ، خفقان ، احساس سوزش و امثال آن . بنابراين اگر بيمارى به تو مراجعه كرد پيش از هر كار ديگر از اوضاع و احوال خارجى و عادات او در حال سلامتى و سپس از آثارى كه در بالا ياد كرديم تحقيق و جستجو كن و عقل خودت را داور قرار بده ، در صورت موافقت همه آثار باهم تصميم لازم را بگير چون هر مؤثر اثر خاصى دارد ، بشدت و ضعف آنها توجه كن تا اثر نيرومندتر را دريابى و همين‌كه آن را پيدا كردى اگر از سببهاى خارجى بود آن را قطع كن و اگر از اسباب داخلى باشد براى رفع آن چاره‌اى بينديش ، گاهى بعض از آثار پس از زدودن مؤثر نيز تا مدتى در يك بيمار باقى مىماند كه علتش

--> ( 1 ) در اصطلاح پزشكى سنتى قاروره شيشه‌اى است كه ادرار بيمار را در آن مىيريختند و با ديدن آن بيمارى را تشخيص مىدادند . مترجم