وجوب صيام ، يقين به « هلال » است ، و « هلال » يك امر واقعي است كه به همان شب اوّل مربوط است ؛ بنابراين ، ديدن با أسباب وآلات نيز كفايت مىكند « 1 » . پاسخ : روشن است كه مقصود مستدلّ ، « هلال » در لحظات اوّليهء شكل‌گيرى آن است وگرنه « هلال » شب دوم ملاك شروع ماه نيست . اكنون مىپرسيم : هلالي كه ملاك شروع ماه است آيا هلالي است كه با چشم عادى يا مسلّح قابل رؤيت است يا حتّى اگر با چشم مسلّح وبدون هيچ مانعى قابل رؤيت نباشد بازهم ملاك شروع ماه وموضوع حكم است ؟ اگر قسم دوم را اختيار كنيد ، مىگوييم : أساسا هلال يعنى نور قابل رؤيت ، واگر هلال حتّى با چشم مسلّح وبدون هيچ مانعى قابل رؤيت نباشد ، أصلا هلال نيست « 2 » - نه اين كه هلال است امّا ديده نمىشود - و « هلال غير قابل رؤيت حتّى با چشم مسلّح وبدون موانع » فقط يك مفهوم است ومصداق ندارد . وبر فرض تنزّل از اين اشكال ، احدى نمىتواند ملتزم شود وبپذيرد كه هلال غير قابل رؤيت با چشم مسلّح ، يا وجود واقعي هلال هر چند قابل رؤيت با چشم مسلّح نباشد ، ملاك شروع وحلول ماه است . واگر فرضا كسى هم به آن ملتزم شود پشيزى ارزش ندارد . پس حتما بايد شق اوّل را پذيرفت ، يعنى بگوييم : هلالي كه ملاك شروع ماه است هلالي است كه - لولا المانع - يا با چشم عادى يا با چشم مسلّح قابل رؤيت باشد . اكنون مىگوييم : « قابليت رؤيت با چشم عادى » موضوعي ومنزلي از منازل ماه ( - أكثر ) و « قابليت رؤيت با چشم مسلّح » موضوع ومنزل ديگرى از منازل ماه ( - اقلّ ) است . وذو الطريق وملاك شروع ماه - ثبوتا - نمىتواند هر دو ، يا فقط « قابليت رؤيت با چشم مسلّح » باشد - به برهاني كه قبلا گذشت - به ناچار « قابليت رؤيت با چشم عادى » ذو الطريق وموضوع حكم وملاك شروع ماه خواهد بود . علاوة بر اين ، نمىتوان گفت در مثل « إذا رأيت الهلال فصم » رؤيت طريق است براي « وجود واقعي هلال » يا « ذات الهلال » . همچنان كه در « إذا رأيت الجدران فأتمم » يا « إذا رأيت بيوت مكّة فاقطع التلبية » نمىشود گفت : « رؤيت طريق است براي وجود واقعي جدران » يا « بيوت مكّه » ! بلكه به اتفاق فقها رؤيت در اين دو مثال طريق است براي بعد و

--> ( 1 ) . فقه أهل بيت عليهم السّلام ، شماره 43 ، ص 203 . ( 2 ) . در العين خليل وبرخى منابع ديگر لغوى از جمله تهذيب اللغة ، ج 4 ، ص 3785 ، مادة « هلل » آمده است : « الهلال غرّة القمر حتّى يهلّه الناس في غرّة الشهر » ، غرّة القمر يعنى پيشانى نوراني كرهء ماه وبه عبارت ديگر نور پيشانى ماه .