مسألهء دويم : هم چنان كه ثابت مىشود هلال به شهادت دادن دو نفر عادل ، همچنين ثابت مىشود به شهادت دادن بر شهادت ، بنابر أقوى ؛ به اين نحو كه دو شاهد عادل يا بيشتر ، شهادت بدهند كه دو نفر عادل شهادت دادند كه هلال را ديديم . وليكن شرط است در ثبوت هلال كه هر يك از دو شاهد فرع ، شهادت بدهند كه از دو نفر اوّل شنيده‌ايم . وهمچنين ثابت مىشود هلال به شهادت دادن دو عادل به حصول شياعى كه مفيد علم است . مسألهء سيم : هرگاه يك شاهد عادل شهادت بدهد كه من هلال شعبان را در شب دوشنبه - مثلا - ديدم ويكى ديگر شهادت بدهد كه من هلال رمضان را در شب چهارشنبه ديدم ، پس در اين صورت بعضي از أصحاب احتمال داده‌اند كه ثابت شود كه روز چهارشنبه اوّل ماه رمضان است « 1 » ، به جهت اينكه معنى قول شاهد اوّل نيز آن است كه چهارشنبه اوّل ماه رمضان است . وحقّ آن است كه ثابت نمىشود . مسألهء چهارم : هرگاه دو شاهد شهادت بدهند بر ديدن هلال ، امّا قول آنها مخالف باشد در مكان هلال ، به اين نحو كه يكى بگويد - مثلا - در شمال خورشيد بود وديگرى بگويد در جنوب آن بود ، يا در استقامت وانحراف هلال ، يا در سمت نور هلال ، در اين صورت شهادت هر يك ، هيچ قبول نمىشود ، بلكه شهادت هر دو رد مىشود . وهرگاه شاهدي ديگر در اين صورت منضمّ شود كه قول آن با يكى از دو شاهد اوّل موافق باشد ، شهادت اين دو قبول مىشود . مسألهء پنجم : شرط است در قبول كردن شهادت دو نفر كه شهادت بدهند به ديدن هلال ، پس كافى نيست كه بگويند : امروز روز اوّل ماه است ، يا روز روزه گرفتن است ، يا روز عيد فطر است . مسألهء ششم : ظاهر از كلام أصحاب آن است كه هرگاه دو شاهد عادل شهادت بدهند به ديدن هلال ماه رمضان در نزد مجتهد ومجتهد حكم كند به داخل شدن ماه ، بر مردم لازم است كه حكم آن را قبول كنند وروزه بگيرند . وبعضي از متأخّرين در اين مسأله توقّف كرده‌اند « 2 » ، وبعضي ديگر حكم كرده‌اند به اينكه لازم نيست قبول كردن ، بلكه بايد هر كسى يا خود ماه را ببيند يا در نزد أو ثابت شود داخل شدن ماه به شياع يا شهادت دو عادل يا

--> ( 1 ) . عاملي در مدارك الأحكام ، ج 6 ، ص 170 . ( 2 ) . محدّث بحراني در الحدائق الناضرة ، ج 13 ، ص 260 .