سؤال ذيا [ 711 ] : هرگاه جمع ميان دو نماز شود اذان از براي نماز دويم ساقط مىشود يا نه ؟ وجمع به چه متحقّق مىشود ؟ جواب : اذان ساقط مىشود ، وجمع به ترك نافله متحقّق مىشود هرگاه معنى جمع - عرفا - بر آن صادق آيد ، وبعضي مناط جمع را حصول هر دو در وقت فضيلت يكى ؛ دانسته‌اند « 1 » وبعضي مطلق تعقيب را منافى جمع دانسته « 2 » ، وهر دو قول بر سبيل اطلاق كمال اشكال دارد ، واللّه العالم . سؤال ذيب [ 712 ] : نماز نافله در سفر يا حضر هرگاه سواره يا پياده [ خوانده ] شود چه نحو بايد كرد ؟ جواب : ركوع وسجود را هرگاه ممكن نشود به ايماء واشاره به سر وچشم كند ، واز براي سجود سر را پست‌تر كند وچشم را اندكى به هم بيفشرد واز براي رفع رأس چشم بگشايد وسر را بالا كند ، وساير أركان وواجبات را به عمل آرد - مهما أمكن - به نحوى كه در نماز واجب مىكند ، ودر مستحبات اختيار دارد . وسوره نافله لازم نيست بلكه به « حمد » « 3 » اكتفاء مىتوان كرد حتّى در حال اختيار ، بلا خلاف ، مگر در نمازهائى كه با سور مخصوصة وارد شده « 4 » مثل : نماز جعفر [ طيّار ] وشب عيد فطر ، ونماز وحشت كه در آنها مراعاة كيفيت منقوله بايد كرد ، وهمچنين است عدم وجوب قيام در مطلق نافله على الصحيح المشهور . سؤال ذيج [ 713 ] : جهر در دو ركعت اوّل نماز ظهر در روز جمعه چه حكم دارد ؟

--> ( 1 ) شرح لمعه : 1 / 244 ، مدارك الأحكام : 3 / 265 . ( 2 ) كشف اللثام : 3 / 355 و 356 ( با اندكى اختلاف ) . ( 3 ) ه‍ : « حمد » تنها . ( 4 ) ه‍ : شده باشند .