وحجر در اين أزمنة ، چند پارچهء سنگى « 1 » ماشى رنگ است كه در ركن مشرقى نصب شده ، وما بين آن سنگها وأطراف آنها تماما لاك است ، وبر أطراف آنها نقره گرفته‌اند ، وآن « 2 » را در گودى قرار داده‌اند كه محفوظتر باشد ودر ما بين « 3 » حجر برآمدگىاى هست از لاك كه هيچ چيز حجر در آن نيست وعوام آن را حجر مىپندارند ومىبوسند وابتداء وختم طواف را به آن مىكنند وحج خود را مشوّه « 4 » بلكه باطل مىسازند بنابر مشهور ميان متأخّرين . هذا ! وقد ذهب جمع من محققي المتكلّمين كالشيخ المفيد « 5 » رحمه اللّه وعلم الهدى « 6 » من أصحابنا إلى إنكار عالم الذرّ قالوا : إنّ ذلك الإقرار إن كان عن ضرورة فلهم أن يقولوا يوم القيامة : شهدنا يومئذ فلمّا زال عنّا علم الضرورة ووكلنا إلى رأينا فمنّا من أصاب ومنّا من أخطأ ، وإن كان عن استدلال يؤيّد

--> - سنن أبى داوود : 2 / 175 حديث 1873 ، سنن نسائي : 5 / 227 ، سنن دارمى : 2 / 75 حديث 1864 ، موطأ مالك : 1 / 367 حديث 115 ، سنن ابن ماجة : 2 / 981 حديث 2943 ، سنن بيهقى : 5 / 74 . لازم به يادآورى است كه : غير از مستدرك حاكم واخبار مكّه كه تمام حديث را نقل كرده‌اند ؛ بقيهء كتب عامه فقط صدر حديث را نقل كرده‌اند وقسمت بعدى حديث را حذف كرده‌اند . ولى ناگفته پيداست كه : اين گفتار عمر نيز از اشتباه‌هاى مهم عمر محسوب مىگردد ، زيرا كه يك نوع بىاعتنائى به احكام الهى مىباشد . البتة عدّه‌اى از علماى أهل تسنن دست به تلاش مذبوحانه زدند تا ثابت نمايند كه اين گفتار عمر براي پيشگيرى از بت‌پرستى آيندگان بوده است « فتح الباري : 3 / 541 ، ارشاد الساري : 3 / 162 » . امّا آنها غفلت كرده‌اند كه اگر چنين خطرى وجود داشت خدا وپيامبر صلّى اللّه عليه وآله وسلّم اين خطر را رفع مىكردند ونوبت به عمر نمىرسيد . ( 1 ) ه‍ : سنگ كوچك . ( 2 ) ه‍ : حجر . ( 3 ) ه‍ : پائين . ( 4 ) حجري : مشتبه . ( 5 ) مصنفات شيخ المفيد : 5 / 82 - 87 ( تصحيح اعتقادات الامامية ) . ( 6 ) رسائل الشريف المرتضى : 1 / 113 و 114 .